ΤΟ  ΔΟΓΜΑ ΤΟΥ ΣΟΚ !

                                            

Αυτός είναι ο τίτλος του συναρπαστικού βιβλίου της διάσημης  καναδέζας δημοσιογράφου και συγγραφέα  Ναόμι Κλάϊν, που μεταφράστηκε και κυκλοφορεί με επιτυχία και στα ελληνικά, απο τις εκδόσεις Λιβάνη.

Η συγγραφέας, με τη συνδρομή πολλών φίλων και συνεργατών, με επιτόπιες έρευνες της σε διάφορες χώρες,  αναδεικνύει, με  αδιάσειστα στοιχεία, τις πολιτικές μηχανορραφίες και τον φόρο αίματος που αναγκάζονται να πληρώσουν, με βίαιο τρόπο, χώρες που αντιστέκονται στις οικονομικές και πολιτικές πρακτικές του νεοφιλελευθερισμού, στην εποχή της ανόδου «του καπιταλισμού της καταστροφής», όπως χαρακτηριστικά   αναφέρεται   στον υπότιτλο του βιβλίου, που έγινε παγκόσμιο best seller.

Το Δόγμα του Σόκ, απλώνει την συναρπαστική αφήγηση της πολιτικής και οικονομικής παγκόσμιας “τάξης”  της εποχής μας, σε 626 σελίδες, που συνοδεύονται απο 84 σελίδες υποσημειώσεων και παραπομπών στη σχετική διεθνή βιβλιογραφία.

Η έρευνα της εξάπλωσης της ιδεολογίας της ελεύθερης αγοράς και του αχαλίνωτου καπιταλισμού σ’ολόκληρο τον πλανήτη συνδέεται, όπως αποδεικνύει η Κλάιν, με την  εκμετάλλευση των κρίσεων και των καταστροφών, ιδέα που είχε προετοιμαστεί θεωρητικά απο τον Μίλτον Φρίντμαν, τον θεωρητικό πατέρα της Σχολής του Σικάγου.

Ο Φρίντμαν και οι μαθητές του προετοίμαζαν επι τριάντα χρόνια την στρατηγική επίθεσης ενάντια στη δημόσια σφαίρα, περιμένοντας μια μεγάλη κρίση που θα έδινε την αφορμή για “μεταρρυθμίσεις”  και την εκποίηση τη δημόσιας σφαίρας σε ιδιώτες, εκμεταλλευόμενοι το σοκ που κυριαρχεί στα μυαλά των ανθρώπων οταν βρίσκονται αντιμέτωποι με μείζονα γεγονότα που ξεπερνάνε της ικανότητά κατανόησης τους. Τέτοια γεγονότα μπορεί να είναι μια φυσική καταστροφή, σαν εκείνη της Νέας Ορλεάνης ή η επιβολή μιας δικτατορίας, σαν εκείνη του Πινοσέτ, στη Χιλή.

Σύμφωνα με τον Φρίντμαν “μόνο μια κρίση – παγματική ή απλώς θεωρούμενη ως τέτοια - μπορεί να οδηγήσει σε πραγματικές αλλαγές”. “Οταν ξεσπάσει μια κρίση αποτελεί ζήτημα καθοριστικής σημασίας  η ακαριαία δράση, η γρήγορη και αμετάκλητη επιβολή αλλαγών, πριν η συγκλονισμένη κοινωνία  επιστρέψει πάλι στην τυραννία του “στάτους κβό”. Ο Φρίντμαν εκτιμούσε οτι “μια καινούργια κυβέρνηση έχει στη διάθεσή της έξι με εννέα μήνες για να επιβάλλει μείζονες αλλαγές. Αν δεν αδράξει την ευκαιρία για να δράσει αποφασιστικά, κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, δεν θα της προσφερθεί ξανά παρόμοια ευκαιρία” .

Στη δεκαετία του 70 ο Φρίντμαν έδρασε ως σύμβουλος του Χιλιανού δικτάτορα Αουγκούστο Πινοσέτ. Οι χιλιανοί πολίτες βρέθηκαν σε κατάσταση σόκ μετά το βίαιο πραξικόπημα του Πινοσέτ και τον υπερπληθωρισμό της οικονομίας. Ο Φρίντμαν εκμεταλλεύτηκε την ευκαιρία για να συμβουλέψει τον Πινοσέτ να τολμήσει έναν καταιγιστικό μετασχηματισμό της οικονομίας, με μείωση φόρων, ελεύθερο εμπόριο, ιδιωτικοποίηση των κοινοφελών υπηρεσιών, περιστολή των κοινωνικών δαπανών και απορρύθμιση.

Η οικονομική θεραπεία – σόκ συνδυάστηκε με μια γενικευμένη χρήση των βασανιστηρίων, σε εκατοντάδες χιλιάδες χιλιανούς πολίτες που οδηγήθηκαν στις φυλακές επειδή  ονειρευόντουσαν μια διαφορετική κοινωνία. Η κατάφωρη παραβίαση ανθρώπινων δικαιωμάτων και τα σαδιστικά βασανιστήρια  διαπράχθηκαν με σκοπό την τρομοκράτηση του πληθυσμού ώστε να δεχτεί παθητικά τις ριζικές μεταρυθμίσεις υπερ της ελεύθερης αγοράς… 

Παρόμοια θεραπεία - σόκ επιβλήθηκε, λίγο αργότερα, στην Αργεντινή, όπου “εξαφανίστηκαν” πάνω απο 30.000 αριστεροί ακτιβιστές. Η μέθοδος της οικονομικής  θεραπείας-σόκ εφαρμόστηκε στην Κίνα της δεκαετίας του 80, στη Ρωσία στη δεκαετία του 90 και στις ΗΠΑ μετά την 11 Σεπτεμβρίου του 2001. Σε όλες τις περιπτώσεις είχε προηγηθεί μιά   μεγάλη συλλογική τραυματική εμπειρία, ένα συλλογικό σόκ, που χρησιμοποιήθηκε για να προετοιμαστεί το έδαφος για την οικονομική “θεραπεία” και  την αναστολή των κεκτημένων δημοκρατικών κατακτήσεων. Τα τραυματικά γεγονότα είχαν ως συνέπεια την εξασθένιση των αντιστάσεων της κοινωνίας και των πολιτικών που ήταν αντιμέτωποι με χρεωμένες οικονομίες  και υπερπληθωρισμούς ώστε να μην είναι σε θέση να αντισταθούν στα ξένα δάνεια, που θα τους έσωζαν υποτίθεται απο μεγαλύτερες καταστροφές. “Η δανειζόμαστε ή χανόμαστε” ήταν το γνωστό επιχείρημα…

Οι ενορχηστρωμένες επιθέσεις  στη δημόσια σφαίρα μετά τα καταστρεπτικά συμβάντα συνδυαζόταν πάντα με την αντιμετώπιση των καταστροφών ως επιχειρηματικών ευκαιριών του “καπιταλισμού της καταστροφής”. Η “φυσική” καταστροφή στη Ν. Ορλεάνη και ο πόλεμος στο Ιράκ έδωσαν αφορμή στην επιβολή ριζοσπαστιής θεραπείας-σόκ με μαζικές ιδιωτικοποιήσεις , καθολική επιβολή του ελεύθερου εμπορίου και μείωση του ρόλου του κράτους. Στο Ιράκ είχαμε τρεις μορφές  σοκ. Εκτός απο τους βομβαρδισμούς, που σκόπευαν και στον έλεγχο της βούλησης  και την κατατρομοκράτηση απο το  Σοκ και το Δέος της καταστροφής, ακολούθησε η θεραπεία - σοκ στην οικονομία , ενώ οι Ιρακινοί που αντιστέκονται ακόμη συλλαμβάνονται και οδηγούνται σε φυλακές, όπου τα βασανιστήρια γινόνται με  επιστημονικό τρόπο.

Κομβικό ρόλο στην ανάπtυξη επιστημονικών μεθόδων βασανισμού είχε παίξει ο ψυχιάτρος Γιούεν Κάμερον, πρόεδρος της Αμερικανικής, τη Καναδικής και της Παγκόσμιας Ψυχιατρικής Ενωσης, που είχε οργανώσει πειράματα με βασανιστήρια, απο το 1950, στο Πανεπιστήμιο Μακγκίλ του Καναδά,  για τον έλεγχο της ανθρώπινης σκέψης και την “πλύση εγκεφάλου”, πειράματα που χρηματοδοτήθηκαν απο την CIA.

Τα πειράματα για τον έλεγχο της ανθρώπινης σκέψης συνδέονται άρρηκτα με τη βαθύτερη λογική του καπιταλισμού της καταστροφής. Οπως στην οικονομία μια μεγάλης κλίμακας καταστροφή προετοιμάζει το έδαφος για τις νεοφιλελεύθερες μεταρυθμίσεις έτσι και τα πειράματα με τον ανθρώπινο εγκέφαλο στόχευαν  στην απώλεια της μνήμης και την αποδόμηση της σκέψης  που υποτίθεται ότι θα αναπλάθονταν στη συνέχεια απο το μηδέν. Η απομόνωση για βδομάδες απο αισθητηριακά ερεθίσματα και απο τον εξωτερικό κόσμο, τα κοκτείλ πειραματικών φαρμάκων και τα ηλεκτροσόκ ανάγκαζουν τα θύματα να παλινδρομίσουν σε μια βρεφική, προ-λεκτική κατάσταση, με την ελπίδα  των βασανιστών να καταφέρουν την διάλυση της “ελαττωματικής” νόησης  και την οικοδόμηση μιας νέας προσωπικότητας, εύκολα χειραγωγήσιμης, μέσα απο τον φόβο και τα βασανιστήρια.

Το βιβλίο της Κλάϊν μας ταξιδεύει σ’όλο τον πλανήτη περιγράφοντας την άνοδο και τη μεθοδολογία που εφαρμόστηκε απο τον καπιταλισμό της κατατροφής.Πάντως οι εξελίξεις στη Λατινική Αμερική, στην Αφρική και στη Βόρειο Αφρική  δείχνουν ότι το δογμα του Σοκ και η επιδρασή του φθίνει συνεχώς. Οι λαοί ξαναβρίσκουν τον προσανατολισμό τους, κατανοούν καλύτερα την πραγματικότητα , αντιστέκονται και γίνονται πιο ανθεκτικοί και οπλίζονται με κουράγιο για να αντιμετωπίσουν πιο αποτελεσματικά ενεδεχόμενα νέα Σοκ..

Στην Ελλάδα που φαίνεται να περνάει μια ανάλογη περίοδο Σοκ, με τον επαπειλούμενο κίνδυνο πτώχευσης και αδυναμίας πληρωμών, λόγω του οικονομικού αδιεξόδου, η κυβέρνηση εκμεταλλεύτηκε περίτεχνα το γενικό μούδιασμα για να περάσει μια δέσμη νέων οικονομικών μέτρων νεοφιλελευθερης κοπής..Η εκβιαστικές τεχνικές της Ευρ. Τράπεζας και του ΔΝΤ εμφανίζουν μεγάλη ομοιότητα με τις ανακριτικές τεχνικές της CIA και τα οικονομικά και πολιτικά πειράματα που έγιναν σε Δύση, Νότο και Ανατολή.  Οσοι ενδιαφέρονται να κατανοήσουν αυτά που συμβαίνουν γύρω τους, και ιδιαίτερα οι αριστεροί ενεργοί πολίτες, πολλά θα είχαν να κερδίσουν απο μια προσεκτική ανάγνωση του βιβλίου - Σοκ της Ναόμι Κλάιν.

Η ΠΡΩΤΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ 21^ου ΑΙΩΝΑ.

(Το κείμενο που ακολουθεί είναι απόσπαμα απο ένα αρθρο του Στάθη Γουργούρη, που διδάσκει Συγκριτική Λογοτεχνία, στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια. ssg93@columbia.edu  )

«Στην Αίγυπτο (και βεβαίως στην Τυνησία) συντελείται η πρώτη επανάσταση του 21^ου αιώνα. Ειμαστε τυχεροί που ζούμε στην εποχή ενός τέτοιου κοσμοϊστορικού γεγονότος, έστω κι αν δεν είμαστε στους δρόμους, μαζί με αυτούς που την πραγματοποιούν, ως έκφραση της καθημερινής τους ζωής.

Πρόκειται για επανάσταση που μεταμορφώνει τους όρους με τους οποίους μέχρι τώρα κατανοούσαμε τι σημαίνει επανάσταση. Παρόλο που, όπως έχει ήδη ειπωθεί, μπορεί κανείς να συνδέσει το ύφος της επανάστασης στην Αιγυπτο με αυτό που ωδήγησε στην κατάρευση του Τείχους του Βερολίνου και συνεπώς του σοβιεικού κόσμου, το παρόν γεγονός υπερβαίνει το γεγονός του 1989. Κι αυτό γιατί δεν παραμένει στο αίτημα της πολιτικής ελεύθερίας αλλά απαιτεί επίσης την πλήρη αναδιάρθρωση της κοινωνίας, τη δημιουργία νέων θεσμών (πολιτικών και κοινωνικών), την πραγματοποίηση της κοινωνικής δικαιοσύνης και της ισονομίας. Τι ακριβώς θα συμβεί τελικά παραμένει άγνωστο, αλλά τα αιτήματα αυτά καθαυτά και κυρίως το οτι προέκυψαν μέσα απο αυτόνομες πράξεις είναι εξ ορισμού επαναστατικό γεγονός, που αποκλείεται να εκλέιψει....................

Στην Αιγυπτο και στην Τυνησία βλέπουμε την ίδια την έννοια της επανάστασης να μεταμορφώνεται μπροστά στα μάτια μας και ταυτόχρονα να συνδέεται με τη στοιχειώδη και ακέραιη σημασία της. Επανάσταση δεν σημαίνει πλέον βίαιη ανατροπή του πολιτικού καθεστώτος εν είδει πραξικοπήματος, υπο τις διαταγές μιας πρωτοποριακής επαναστατικής ηγεσίας, η οποία οδηγεί αναπόφευκτα  σε εμφύλια σύρραξη, που δεν τελειώνει ποτέ  για τις γενιές που την ζούν, σημαδεύοντας ταυτόχρονα τις γενιές που ακολουθούν.

Επανάσταση πλέον σημαίνει αυτό που πάντα σήμαινε στην ουσία. Την αναίρεση της συγκατάθεσης ενός λαού στην εξουσία που τον κυβερνά. Γιατί σε τελευταία ανάλυση καμιά εξουσία δεν μπορεί να υπάρχει χωρίς την στήριξη της κοινωνίας- συνειδητή ή ασυνείδητη, κατά βούληση ή με το ζόρι, απο συμφέρον ή απο φόβο. Ο μέγας Ετιέν Λα Μποεσί πρώτος μίλησε, το 1549, για την εθελοδουλεία των κοινωνιών, υποδεικνύοντας ταυτόχρονα οτι φτάνει μόνο οι πολλοί να συνειδητοποιήσουν οτι υπερέχουν του Ενός που τους εξουσιάζει. Το κάλεσμα του Λα Μποεσί ισχύει πλήρως  για τις σημερινές απανταχού ολιγαρχίες, που καπηλέυονται το όνομα της δημοκρατίας , με μέγιστη την ευθύνη του εκάστοτε δήμου, που δεν ανταποκρίνεται στο καθήκον της αυτοθέσμισης και αυτοκυβέρνησης του.

Καταλαβαίνω’ κάποιοι θα πούν οτι δεν φτάνει η αναίρεση της συγκατάθεσης. Με αυστηρούς όρους, τούτο ισχύει. Η αναίρεση συγκατάθεσης  στην ετερονομία (πράξη αρνητική) επιβάλλει τη θετική πράξη δημιουργίας θεσμών αυτονομίας, για να επιτευχθεί το καθεστώς δημοκρατίας. Ομως χωρίς πρώτα την αναίρεση τίποτε δεν αλλάζει ποτέ. Η δε αναίρεση είναι αφ’εαυτής, στην άρνησή της, πράξη αυτονομίας.

Τέλος πολλά έχουν ειπωθέι, μέσα στον αραβικό χώρο, για την περιπλοκότητα των συσχετισμών που έπαιξαν ρόλο στη μέχρι τώρα πορεία αυτής της αυθόρμητης  επανάστασης. Χωρίς αμφιβολία, η παγκόσμια οικονομική κρίση του καπιταλισμού και το πλήγμα που κατάφερε στα φτωχότερα στρώματα της Αυγύπτου και της Τυνησίας είναι η τελευταία γραμμή της ανοχής και ο καταλύτης που ρευστοποίησε την συσωρευμένη αγανάκτηση γενεών. Και σίγουρα ένα άριστα  οργανωμένο και ανεξάρτητο εργατικό κίνημα, με μεγάλη πείρα σε αληθινές και όχι κατόνομα απεργίες, έπαιξε καίριο ρόλο. Η απειλή γενικής απεργίας - προς δικαίωση του Ζωρζ Σορέλ, που την ανήγαγε στον κατεξοχήν μύθο του εργατικού κινήματος – έσπρωξε τελικά το καθεστώς Μουμπάρακ στο γκρεμό.

Πέρα απο όλα αυτά όμως ας θυμηθούμε οτι ένα απο τα αιτήματα των Αυγυπτίων, που έγινε επαναστατική κραυγή στα χείλη του πλήθους, ήταν «κάραμα»: αξιοπρέπεια. Το αιτημα αυτό ήδη πραγματοποιήθηκε απο την επανάσταση την ίδια , την επανάσταση της αξιοπρέπειας.» 

Η ΣΥΖΗΤΗΣΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ‘ΑΠΟ-ΑΝΑΠΤΥΞΗ’.

                               

Εγινε στις 5/1/2011 μια ενδιαφέρουσα εκδήλωση, στα Εξάρχεια, στον Ελεύθερο Κοινωνικό Χώρο «Νosotros», με θέμα την Απο-ανάπτυξη και τίτλο : “Ενας άλλος κόσμος είναι υπαρκτός». Στην εκδήλωση που είχε πολύ μεγάλη προσέλευση κόσμου έγινε προβολή ντοκιμαντέρ με τίτλο : «Φόρος τιμής στην Καταλονία ΙΙ», ακολούθησε συζήτηση για τα εναλλακτικά μη-καπιταλιστικά οικονομικά μοντέλα που έχουν αναπτυχθεί στην Καταλωνία και στο τέλος ακολούθησε ομιλία και συζήτηση με τον Γιώργο Καλλή (καθηγ. Στο Αυτόνομο Πανεπιστήμιο Βαρκελώνης) με θέμα : « Η απο- ανάπτυξη μια απάντηση για την κρίση».

Η συζήτηση ήταν ζωηρή και εντυπωσίασε με το επίπεδο της επιχειρηματολογίας, τη γνώση του θέματος και την κριτική προσέγγιση του. Οσοι ασχολήθηκαν με την πολιτική και κοινωνική οικολογία στην Ελλάδα στις δεκαετίες  που πέρασαν θα πρέπει να νοιώθουν καταξιωμένοι αφού σκέψεις και προτάσεις που είχαν διατυπώσει πριν απο 10-15 χρόνια ξαφνικά έρχονται στην επικαιρότητα και προσελκύουν το ζωηρό ενδιαφέρον νέων ανθρώπων.

Κεντρική οικολογική θέση ήταν πάντοτε η αμφισβήτηση της ιδεολογίας της ανάπτυξης χωρίς όρια και κανόνες. Την ιδέα της απο-μεγέθυνσης την είχε διατυπώσει ήδη το 1979 ο Nicholas Georgescu- Roegen στο βιβλίο του με τίτλο «Αυριο η απο-μεγέθυνση». Στην εποχή μας μιλάμε για «Απο- ανάπτυξη σήμερα». Το 2008 έγινε στο Παρίσι η πρώτη διεθνής συνδιάσκεψη για την οικονομική απο-μεγέθυνση, την οικολογικά βιωσιμότητα και την κοινωνική ισότητα. Τον Μάρτιο της περασμένης χρονιάς έγινε στη Βαρκελώνη η δεύτερη συνάντηση που είχε σκοπό την ανάπτυξη προτάσεων πολιτικής και στρατηγικής για δράσεις στην κατεύθυνση της απο-μεγέθυνσης, ξεκαθαρίζοντας ταυτόχρονα κάποια ανοιχτά ερωτήματα και συναφή ερευνητικά σχέδια για το άμεσο μέλλον.

Στην περίοδο της γενικευμένης κρίσης που διανύουμε η ιδέα της απο-ανάπτυξης  γίνεται πιο αναγκαία και πειστική. Ερχεται να απαντήσει στο ερώτημα αν μπορούμε να ζήσουμε καλύτερα καταναλώνοντας και παράγοντας λιγότερα βιομηχανικά προϊόντα. Η διαδικασία αυτή της απο-μεγέθυνσης έγινε πιά εντελώς απαραίτητη μετά την αλόγιστη χρήση των φυσικών πόρων και των ορυκτών καυσίμων που οδηγούν τον πλανήτη μας σε οικολογική καταστροφή.

Σε πολλές χώρες της Ευρώπης ( στη Γαλλία, την Ιταλία, την Ισπανία, τη Γερμανία) έχουν δημιουργηθεί διάφορες ομάδες  και κινήματα πολιτών που ασχολούνται καθημερινά με θεωρητικά και πρακτικά ζητήματα υλοποίησης της ιδέας της απο-ανάπτυξης. Εχουν αναπτυχθεί δίκτυα ανταλλαγών και επικοινωνίας, συνεταιριστικών τραπεζών, αγροτικών συνεταιρισμών βιολογικών προϊόντων και βιοτεχνιών που αυτοδιοικούνται και λειτουργούν δημοκρατικά. Το νόημα των κινημάτων της αποανάπτυξης δεν περιορίζεται στην μείωση της ποσοτικής οικονομικής ανάπτυξης αλλά και στην αμφισβήτηση της κυρίαρχης οικονομικής θεωρίας των δήθεν ειδικών.

Η περίφημη οικονομική ανάπτυξη στις δεκαετίες του 80 και του 90 δεν έκαναν τους ανθρώπους πιο ευτυχισμένους απλώς κατέστρεψαν το περιβάλλον, οξύνοντας ταυτόχρονα τις κοινωνικές και οικονομικές ανισότητες. Οι άνθρωποι καταναλώνοντας περισσότερα αγαθά δεν έγιναν πιο ευτυχισμένοι. Η οικονομική ανάπτυξη συμβάδιζε με πολιτισμική και φθίνουσα κοινωνική ευημερία. Αυτός ήταν και ο τίτλος ενός βιβλίου που δημοσίευσε το 1981, στα αγγλικά, ο Ξενοφών Ζολώτας, καθηγητής οικονομικών που είχε διατελέσει και Διοικητής της Τράπεζας Ελλάδος. (Economic Growth and declining Social Welfare. Bank of Greece, Athens 1981) (βλ. και σχετική βιβλιοπαρουσίαση μας στο περιοδικό ΟΙΚΟΤΟΠΙΑ, τεύχος 32/2005, σελ 71-75)

Ο Ζολώτας  έχοντας παρακολουθήσει συτηματικά  τις συνέπειες της οικονομικής ανάπτυξης  επάνω στην κοινωνική ευημερία  είχε διαπιστώσει το συνεχιζόμενο χάσμα  ανάμεσα  στην βαθμίδα οικονομικής ανάπτυξης και στην αύξηση της κοινωνικής ευημερίας στις ανεπτυγμένες βιομηχανικά  κοινωνίες. Το πρόβλημα το είχε συνοψίσει  στο ερώτημα σχετικά με τον τύπο της περεταίρω οικονομικής ανάπτυξης, που θα ήταν «βέλτιστη», δηλαδή που θα οδηγούσε  στην μεγιστοποίηση της γενικής κοινωνικής ευημερίας.

Ο προβληματισμός του φυσικά δεν αναφερόταν στους  αναπτυσσόμενες χώρες που βίωναν καθημερινά ακραίες καταστάσεις έλλειψης και στερήσεων. Αναφερόταν μόνο στις κοινωνίες της αφθονίας στις οποίες  η  μη ποιοτική οικονομική ανάπτυξη ωδήγησε  όχι μόνο στη ληστρική  εκμετάλλευση των φυσικών πόρων αλλά και στην ραγδαία  χειροτέρευση του φυσικού περιβάλλοντος, την αποξένωση των ανθρώπων  και στην αύξηση του κοινωνικού κόστους. Ειδικές μελέτες ψυχολόγων έχουν δείξει οτι η κατανάλωση δεν φέρνει την ευτυχία αλλά αυτή εξαρτάται περισσότερο απο την ικανοποίηση κάποιων βασικών αναγκών του ανθρώπου που έχουν σχέση με την αυτοσυντήρηση, την αίσθηση ασφάλειας και γαλήνης που φέρνουν οι φίλοι και η δημιουργική ζωή.

Κάποιοι οπαδοί της αποανάπτυξης υποστηρίζουν την άποψη οτι η κρίση που αντιμετωπίζει η χώρα μας δεν έχει ανάγκη την εκ νέου ανάπτυξη αλλά μια εθελούσια αποανάπτυξη.

Οι κοινωνικοί οικολόγοι εδώ και χρόνια μίλαγαν για την ανάγκη μιας ισόρροπης, κατάλληλης, βιώσιμης και αξιοβίωτης ανάπτυξης, που δεν έχει καμιά σχέση με  το ιδεολόγημα της διαρκούς ποσοτικής οικονομικής ανάπτυξης. Το πέρασμα σε ένα διαφορετικό τρόπο ζωής και ένα διαφορετικό οικονομικό μοντέλλο οργάνωσης της κοινωνίας είναι θέμα που απαιτεί μεγάλες θεωρητικές, πολιτικές συζητήσεις και αναλύσεις.

Σε εποχές ανεξέλεγκτης κεφαλαιοκρατικής παγκοσμιοποίησης η

συζήτηση για  στροφή σε μικρές τοπικές κοινωνίες, στην προστασία των δημόσιων αγαθών, στη λιτότητα, στην αύξηση του ελεύθερου χρόνου, στη θεσμοθέτηση ενός εξασφαλισμένου για όλους εισοδήματος διαβίωσης, η δωρεάν ιατρική περίθαλψη και εκπαίδευση, μοιάζουν άπιαστες ουτοπίες. Ομως η ιστορία μας διδάσκει οτι κάθε ουσιαστική πρόοδος της ανθρωπότητας έγινε με την πραγματοποίηση αυτού που κάθε φορά εθεωρείτο αδύνατο και ουτοπικό. 

Γιατί χρειαζόμαστε προγνώσεις ;

Πολλοί συνηθίζουν στις αρχές κάθε  νέας χρονιάς να μην περιορίζονται σε αναδρομές σε όσα, κατά τη γνώμη τους, σημαντικά γεγονότα συνέβησαν τη χρονιά που πέρασε αλλά επιχειρούν να διατυπώσουν προγνώσεις και για τη χρονιά/ες που έρχονται.

Επειδή όμως αυτό δεν το κάνουν μόνο οι επαγγελματίες της δημοσιογραφίας, για ευνόητους λόγους, αλλά μοιάζει να είναι μια ενδιάθετη τάση όλων των ανθρώπων θα άξιζε ίσως να σκεφτούμε λιγάκι γιατί συμβαίνει αυτό και ποιά είναι η ιδεολογική του/κοινωνική του λειτουργία. Οι άνθρωποι προικισμένοι απο την βιολογική και κοινωνική/ιστορική τους εξέλιξη με αισθήσεις, μνήμη, και φαντασία μπορουν να διαμορφώνουν εμπειρίες και  γνώσεις για τον κόσμο ώστε να είναι σε θέση να προσανατολίζονται σ’αυτόν, να ζούν το παρόν και να προγραμματίζουν τις μελλοντικές στιγμές της ζωής τους.

Θα μπορούσαμε αρχικά να διακρίνουμε τις προγνώσεις σε βραχυπρόθεσμες και  μακροπρόθεσμες. Μια πρόγνωση π.χ. για τον καιρό έχει επεκταθεί, στην εποχή μας, σε λίγες μέρες οπότε μπορούμε να περιμένουμε με σχετική πάντα πιθανότητα ότι αύριο θα χιονίσει ή θα βρέξει. Επίσης με τα σημερινά ιατρικά δεδομένα μπορούμε να προβλέψουμε οτι ένα παιδί θα γίνει υψηλό και πόσο ! Οταν προχωρήσουμε όμως σε πιο μακρυνές στο χρόνο προγνώσεις τα αποτελέσματα αποδεικνύονται εκ των υστέρων διασκεδαστικά ή τραγικά.

Προγνώσεις κατά κανόνα νομιμοποιούνται να κάνουν οι θετικοί επιστήμονες, οι οποιοι είναι σε θέση να προβάλλουν την κεκτημένη γνώση στο μέλλον και να προ-γνώσουν ποιές απο τις σημερινές τάσεις σε ένα πεδίο θα περάσουν απο το στάδιο της δυνατότητας σ’εκείνο της πραγματικότητας. Το πρόβλημα βέβαια είναι οτι η θετική επιστήμη προσφέρει μόνο εμπειρικές αλήθειες που εκτείνονται βασικά σ’αυτό που υπάρχει. Δεν περικλέιουν αυτό που θα είναι αύριο ή θα πρέπει να γίνει.

Απο τα μέσα του 20^ου αιώνα επιστήμονες είχαν προγνώσει τους κινδύνους που μας απειλούσαν απο την αύξηση της παγκόσμιας θερμοκρασίας. Αντίθετα αρχικά δεν είχαν αντιληφθεί τους κινδύνους που μας απειλούσαν απο τη χρήση των χλωροφθορανθράκων που «τρυπούσαν» το στρώμα του όζοντος. Με παρόμοιο τρόπο είχαν υποτιμήσει τους κινδύνους και τις παράπλευρες συνέπειες απο τη λειτουργία πυρηνικών εργοστασίων. Σήμερα μάλιστα κάποιοι  τολμούν να επαναφέρουν την τεχνολογία αυτή στην επικαιρότητα για την παραγωγή δήθεν «καθαρής» και φιλικής για το περιβάλλον μορφής ενέργειας..

Αν δυσκολεύονται οι στατιστικολόγοι και οι οικονομέτρες να προγνώσουν με βεβαιότητα το μέλλον οι κοινωνικοί επιστήμονες έχουν να αντιμετωπίσουν ακόμη μεγαλύτερες δυσκολίες στις προγνώσεις τους. Δεν υπάρχει μια κοινωνιολογία της πρόγνωσης, ενώ η ψυχολογία περιορίζεται σε εικασίες γιά τους λόγους που αναγκάζουν τα άτομα και τις κοινωνίες να δημιουργούν και να καλλιεργούν θετικές ψευδαισθήσεις, οράματα και όνειρα για το μέλλον.

Η πρόγνωση αναφέρεται συνήθως σε ένα εναλλακτικό σύμπαν, όπου όλα θα είναι ήσυχα, προβλέψιμα, μη απειλητικά. Η πρόγνωση έχει ένα σκοπό. Οχι να κερδίσουμε ένα στοίχημα με το μέλλον αλλά να εκφράσουμε μια ελπίδα σχετικά μ’αυτό που θα μας άρεσε να υπάρχει στο μέλλον. Οι μελλοντικές χίμαιρες και φαντασιοπληξίες συνήθως στηρίζονται στην υπερεκτίμηση των δυνατοτήτων της επιστήμης και της τεχνολογίας να λύσουν προβλήματα που παρέμειναν άλυτα στον παρόντα χρόνο.  Οσοι συνεχίζουν να πιστεύουν άκριτα στην ιδεολογία της προόδου, που ήταν κυρίαρχη απο την περίοδο της Νεωτερων χρόνων  μέχρι τον 20 αιώνα, λησμονούν ότι η τεχνολογική πρόοδος είναι και θέμα πολιτικής βούλησης και εξαρτάται απο την ενίσχυση της επιστημονικής έρευνας σε πεδία και κατευθύνσεις πέρα απο τις κυρίαρχες τάσεις και κατευθύνσεις που έχουν αποκλειστικό στόχο την βραχυπρόθεσμη υλοποίηση της γνώσης και την μετατροπή της σε ανταλλακτική αξία.

Οι άνθρωποι επιθυμούν να γνωρίζουν το μέλλον για να είναι σε θέση να πάρουν τη σωστή απόφαση σε περίπτωση που βρίσκονται αντιμέτωποι με περισσότερους εναλλακτικούς τρόπους δράσης. Για να γνωρίζω τι μου συμβαίνει σήμερα πρέπει να γνωρίζω τον εαυτό μου και τις δυνατότητες που έχω στη διάθεσή μου για να προγραμματίσω τις μελλοντικές πράξεις μου.

Στην εποχή μας κάποιοι βλέπουν στις εξελίξεις της Μοριακής Βιολογίας νέες δυνατότητες για να προγραμματίσουν π.χ. την προσωποπαγή θεραπεία ασθενειών τους ή  ένα μέλλον για τα παιδιά τους, χωρίς ανίατες ασθένειες. Κάποιοι μιλάνε ήδη για το Μετα-ανθρώπινο μέλλον μας οραματιζόμενοι την παράταση της ζωής επ’ αόριστον, με αντικατάσταση ζωτικών οργάνων, ή ακόμη και την ίδια την αθανασία...

Οι άνθρωποι χρειάζονται προγνώσεις και οράματα για το μέλλον για να έχουν την αίσθηση οτι ελέγχουν τη μοίρα τους, για να νοιώθουν ασφάλεια και να διώχνουν τον φόβο. Μελέτες για την ψυχολογία της αντίληψης του κινδύνου βρήκαν οτι μια απο τις μεγαλύτερες επιρροές πάνω στο φόβο είναι η αβεβαιότητα. Οσο πιο λίγα γνωρίζουμε  τόσο νοιώθουμε οτι απειλούμαστε, επειδή η έλλειψη γνώσης  σημαίνει και άγνοια  των μέσων που απαιτούνται για την αντιμετώπιση μιας απειλής που έχει σχέση με την υγεία, την ασφάλεια ή την ίδια μας τη ζωή. Αρα η γνώση ακόμη και όταν είναι ατελής μας δίνει δύναμη, το αίσθημα οτι ελέγχουμε τα πράγματα, μας καθησυχάζει, ακόμη και αν η εκτίμησή μας είναι λανθασμένη.

Αυτό σημαίνει οτι η μελλοντολογία έχει σίγουρα μέλλον. Οι άνθρωποι πάντα θα αναζητούν ένα κάποιο έλεγχο πάνω στο μέλλον τους. Πάντα θα επιθυμούν να γνωρίζουν με τι θα μοιάζει το αύριο. Πάντα θα ανατρέχουν στα έργα επιστημονικής φαντασίας, στις προβλέψεις των «ειδικών» και θα αναζητούν παρηγοριά και ελπίδα στις αόριστες μεν αλλά χρήσιμες γι’αυτούς απαντήσεις π..χ. των θρησκειών, για την μεταθανάτιο «ζωή» τους...

Απο τους πανάρχαιους χρόνους οι οιωνοσκόποι παρατηρώντας και ερμηνεύοντας τους οιωνούς  επιχειρούσαν να διαγνώσουν το άδηλο μέλλον και να καθησυχάσουν τους συμπολίτες τους. Το ίδιο γίνεται και στις μέρες μας. Το μόνο που άλλαξε είναι η πεποίθησή μας οτι έχομε μεγαλύτερο έλεγχο πάνω στις συνθήκες της ζωής μας, ότι είμαστε ικανοί να μεταφράσουμε τα σημεία, τους οιωνούς, με μεγαλύτερη πιθανότητα επιτυχίας. Οι σοφοί μας λέει ο Αλεξανδρινός  ποιητής οι άνθρωποι γνωρίζουν τα γινόμενα, μόνο οι σοφοί αντιλαμβάνονται τα προσερχόμενα... «σοφοί δε προσιόντων».

Η όπως το διατύπωσε ένας άγγλος ποιητής « Ο παρελθών και ο παρών χρόνος θα είναι παρόντες στον μέλλοντα χρόνο». Πάντως  ένα είναι σίγουρο. Η πορεία του κόσμου και της ανθρώπινης κοινωνίας δεν είναι προδιαγεγραμμένη προς οποιαδήποτε κατεύθυνση. Μπορεί να είναι μια κοινωνία της ανισότητας, της ανελευθερίας, της φτώχειας και της οικολογικής καταστροφής όπως θα μπορούσε να είναι και μια κοινωνία της αλληλεγγύης  και της κοινωνικης δικαιοσύνης, πραγματοποιώντας τα οράματα και τις προγνώσεις των αισιόδοξων διανοητών του Διαφωτισμού του 18^ου αιώνα και των ουτοπικών πρώιμων σοσιαλιστών.

Ο 16^ος αιώνας μας έδωσε την έννοια της «ουτοπίας», ο 20^ος μας προσέφερε αρκετές δυσάρεστες «δυσ-τοπίες», ας ελπίσουμε οτι η ανθρωπότητα μαθαίνοντας απο τα λάθη της θα μας επιτρέψει στο μέλλον να δούμε και όψεις «ευ-τοπίας», μιας βιώσιμης δηλαδή και αξιοβίωτης ουτοπίας.. Η ου-τοπια του μέλλοντος όσο και να λαχταράει να υπόσχεται οτι θα είναι μια ευ-τοπία αποδεικνύεται συνήθως οτι αποτελεί και θα αποτελεί μια δύσ-τοπιά μιά δύσκολα πραγματοποιήσιμη ουτοπία. Ομως η ανθρωπότητα δεν προχωράει χωρίς μελλοντικά όράματα, χωρίς προγνώσεις και ουτοπικούς οραματισμούς. Οπως έλεγε ο Οσκαρ Γουάλντ «ενας χάρτης του κόσμου που δεν θα περιέχει και τη νήσο της ουτοπιας δεν αξίζει να τον ταξιδέψεις.. Η πρόοδος της ανθρωπότητας σ’αυτό ακριβώς έγκειται. Στην πραγματοποίηση αυτού που μοιάζει αδύνατο.»

 Για τα «δικαιώματα» των ζώων!

Το να συζητάει κανείς για τα «δικαιώματα των ζώων» στην εποχή μας, που καταπατούνται πολλά απο τα στοιχειώδη ανθρώπινα δικαιώματα, θα μπορούσε να θεωρηθεί προκλητικό. Η ανεργία και η επισφάλεια είναι κυρίαρχες και στη χώρα μας όπου κάποια απο τα ανθρώπινα δικαιώματα μοιάζουν να αποτελούν πολυτέλεια σε όλο τον πληθυσμό της χώρας, γηγενείς και μετανάστες.

Ο τρόπος με τον οποίο είναι διατυπωμένοι οι παραπάνω ισχυρισμοί θα έδινε λαβή, σε πολλούς οικολογούντες, για τη μομφή του «ανθρωποκεντρισμού», την  άποψη δηλαδή οτι ο άνθρωπος βρίσκεται στο κέντρο του κόσμου, διεκδικώντας βιολογικά και αξιακά μια θέση πρωτοκαθεδρίας και κυριαρχίας έναντι όλων των άλλων έμβιων όντων.Πολλοί φιλόσοφοι της Δυτ. φιλοσοφίας, απο την εποχή του Αριστοτέλη μέχρι σήμερα, έχουν υποστηρίξει οτι μόνο τα ανθρώπινα όντα έχουν «εγγενή αξία»  και θα πρέπει να απασχολούν ηθικούς προβληματισμούς. Κάτι τέτοιο επομένως δεν ισχύει για τα άλλα ζώα και τα φυτά.

Αν τα όντα έχουν εγγενή αξία με το να είναι ηθικοί φορείς  τότε μόνο άνθρωποι νομιμοποιούνται. Αλλα ζώα, αν και ειναι σε θέση να επιδιώκουν την ικανοποίηση των αναγκών τους, μοιάζουν ανίκανα να κατανοήσουν τη διάκριση ανάμεσα στο καλό και το κακό. Κατά συνέπεια δεν κρίνονται υπεύθυνα για τις δράσεις τους και δεν μπορούν να θεωρηθούν ως  ηθικοί φορείς.

Κατά μιαν άλλη άποψη η ηθικότητα δεν είναι δυνατόν να περιορίζεται στην ικανότητα λήψης λογικών αποφάσεων, αλλά κρίνεται και απο το γεγονός ότι τα ζώα  έχουν ανάγκες και επιθυμίες, ως φυσικά όντα. Αν τα ζώα μοιάζουν με τους ανθρώπους ως προς τις ανάγκες και τις επιθυμίες τους  τότε θα υπήρχε βάση για την εισδοχή τους στο πεδίο των ηθικών  προβληματισμών.

Θα μπορούσαμε ίσως αντι για «δικαιώματα» των ζώων να συζητάμε και να ζητάμε  «συμπάθεια» και «συμπόνια» για τα ζώα, που δεν φαίνεται, εκ πρώτης όψεως, να ανήκουν στο δικαιακό και αξιακό ηθικό μας σύστημα. Δικαιώματα συνοδεύονται πάντα και απο υποχρεώσεις που αποτελούν λογικά την άλλη πλευρά τους. Δικαίωμα πάνω σε κάτι σημαίνει οτι έχω απαίτηση /αξίωση που αναγνωρίζεται είτε απο κάποιο νόμο ή στη  περίπτωση ηθικών δικαιωμάτων με  βάση τις απαιτήσεις και τις αρχές  μιας πεφωτισμένης συνείδησης. Δικαιώματα προϋποθέτουν λογικά όντα, μέλη μιας δικαιακά συντεταγμένης κοινωνίας, με αξιακούς κώδικες καθορισμένους, με καθιερωμένες και αυστηρά προσδιορισμένες κατηγορίες δικαιωμάτων και υποχρεώσεων, για τα μέλη  της συγκεκριμένης βιοκοινότητας.

Κάποιος θα μπορούσε να υποστηρίξει  οτι η υπεράσπιση όντων που δεν μπορούν να υπερασπιστούν τον εαυτό τους αποτελεί δείκτη του πολιτισμού και της «ανθρωπιάς» μας. Το έχει διατυπώσει άλλωστε, ήδη στον 18^ο αιώνα,  γερμανός φιλόσοφος Ι. Καντ υποστηρίζοντας οτι απέναντι στα ζώα έχουμε μόνο έμμεσα καθήκοντα, αφου αυτά δεν έχουν αυτοσυνείδηση άρα όταν συμπεριφερόμαστε με συμπόνια απέναντι στα ζώα εκπληρώνουμε έμμεσα το καθήκον μας προς την ανθρωπότητα και δείχνουμε την ανθρωπία μας. Η σκληρότητα προς τα ζώα υποδηλώνει τον κίνδυνο εκδήλωσης παρόμοιας συμπεριφοράς και προς τους ανθρώπους.--- Η απάνθρωπη τακτική εξόντωσης με δηλητήρια των αδέσποτων ζώων, κυρίως κατά τους θερινούς μήνες, αποτελεί διαδεδομένη πρακτική σε όλα τα μέρη της Ελλάδας και ιδιαίτερα σε παραθεριστικά κέντρα..

Οι επιπτώσεις της οικονομικής  κρίσης στην καθημερινή ζωή μας.

«Το έλλειμμα θα επηρεάσει τον τρόπο της ζωής μας» δήλωσε πρόσφατα ,σε μια δραματική προειδοποίηση, ο νεός πρωθυπουργός της Βρεττανίας, αναφερόμενος στο δημοσιονομικό ελλείμματα της Αγγλίας. «Ο τρόπος που θα αντιμετωπίσουμε αυτά τα προβλήματα θα επηρεάσει την οικονομία μας, την κοινωνία μας, ουσιαστικά τον τρόπο ζωής μας».

 Δεν παρέλειψε να αναφερθεί βέβαια και στην Ελλάδα, λέγοντας επι λέξει « Η Βρεττανία θα πρέπει να δώσει μεγάλη προσοχή  στο ελληνικό μάθημα. Η Ελλάδα σηματοδοτεί μια προειδοποόιηση για το τι μπορεί να συμβεί σε χώρες που χάνουν την αξιοπιστία τους ή όταν οι κυβερνήσεις των οποίων προσποιούνται οτι μπορούν κατα κάποιο τρόπο να αποφύγουν τις δύσκολες αποφάσεις».

Ομως οι οικονομολόγοι υπογραμμίζουν οτι τα δημόσια ελλείμματα δεν είναι αιτία αλλά συνέπεια  της τρέχουσας κρίσης του ιδιωτικού τομέα της οικονομίας. Το πραγματικό αίτιο είναι η διεθνής κρίση του συστήματος και όχι η παθογένεια της κάθε χώρας χωριστά...και του συτστήματος γενικότερα. Υψηλό έλλειμμα και χρέος δεν είχε μόνο η Ελλάδα  αλλά και χώρες όπως η Γερμανία , που παραβίαζε επι 8 στα 11 χρόνια του ευρώ τα όρια  του συμφώνου σταθερότητας. Το ίδιο ισχύει και για τη Γαλλία που παραβίασε 7 στα 11 χρόνια  του ευρώ το όριο για το χρέος και 5 στα 11 τον στόχο για το έλλειμμα. Μόνο το Λουξεμβούργο και η Φινλανδία εκπλήρωναν τους δημοσιονομικούς στόχους του συμφώνου Σταθερότητας και στα 11 χρόνια του ευρώ.

Οι δύσκολες αποφάσεις πάρθηκαν στη χώρα μας για την αντιμετώπιση της χρεωκοπίας  και του χρέους ύψους 300 δις ευρώ...Μόνο που το χρέος και τους τόκους, περίπου 13 δις. το χρόνο (5%) του ΑΕΠ,  δεν καλούνται να το πληρώσουν αυτοί που το δημιούργησαν αλλά  αυτοι που δεν φέρουν την παραμικρή ευθύνη !Τα νέα μέτρα λιτότητας θα επηρεάσουν την καθημερινότητα και την ποιότητα της ζωής όλων μας. Τις συνθήκες εργασίας, τον ελεύθερο χρόνο, το φυσικό και το ανθρωπογενές περιβάλλον, την εκπαίδευση, τη δημόσια υγεία, το συνολικό κοινωνικό εισόδημα.

Η αναμενόμενη οικονομική ύφεση σε μια χώρα σαν την Ελλάδα, με την υπερβολλική και ανορθολογική κατανάλωση, θα μπορούσε να μην είναι κάτι το κακό αν δεν υπήρχε ένα μεγάλο μέρος του πληθυσμού που στερείται ακόμη βασικά αγαθά. Η νέα κατάσταση θα μας αναγκάσει όλους να ξανασκεφτούμε σχετικά με την κατανάλωση άχρηστων συνήθως αγαθών, την έννοια της ποιότητας ζωής και της προόδου και της ανάπτυξης. Ηδη έχουν αρχίσει να ανθούν θεωρίες αποανάπτυξης..που επιδεινώνουν τη γενικότερη θεωρητική αμηχανία σε κύκλους απο τους οποίους η κοινωνία θα περίμενε πιό καθαρές αναλύσεις και προτάσεις διεξόδου απο την κρίση.

  Η κρίση που περνάμε δεν είναι μόνο κρίση οικονομική αλλά και πολιτισμική, κυρίως κρίση της κουλτούρας του καταναλωτισμού και τη επίδειξης. Με τα νέα μέτρα λιτότητας φτωχοποιείται η μεσαία τάξη της χώρας μας. Ομως όταν φτωχοποιείται το 40% του πληθυσμού συνενώνεται με τα αλλα 40% των φτωχών κοινωνικών ομάδων. Φτάνουμε λοιπόν στην κοινωνία των 8/10 που αντιπαρατίθεται στο υπόλοιπο 20% του πληθυσμού που ζεί μέσα σε προκλητικό πλούτο !

Αυτονόητες φαίνονται πιά οι σκέψεις για αμφισβήτηση του κυρίαρχου κοινωνικού μοντέλου και του νεοφιλελεύθερου δήθεν μονόδρομου, που μας βομβάρδιζαν να παραδεχτούμε, και γίνεται καλοδεχούμενη η πρόταση για  στροφή προς μια οικονομία αυτοχρηματοδοτούμενη, μια παραγωγή ορθολογικότερη και ποιοτικότερη, με μείωση του εργάσιμου χρόνου για αντιμετώπιση της ανεργίας και φυσικά αμφισβήτηση και αντιπαράθεση με το χρηματοπιστωτικό κεφάλαιο.  Με μείωση του χρόνου εργασίας στο μισό θα είχε εξαλειφθεί αυτομάτως η ανεργία..όμως τότε δεν θα υπήρχε η εφεδρεία των ανέργων να συμπιέζει προς τα κάτω τα μεροκάματα..

 Κάποτε συζητούσαμε για την επιβολή φόρου Τόμπιν στις χρηματιστικές τραπεζικές μεταβιβάσεις..τώρα απαιτείται ο πλήρης έλεγχος και η εθνικοποίηση του τραπεζικού συστήματος.  Ομως  δεν αρκεί αυτό  χρειάζεται η αλλαγή του κυρίαρχου πολιτικού, πολιτιστικού και κοινωνικού παραδείγματος. Ο καπιταλισμός δεν μπορεί να αλλάξει απο μόνος του και να αποκτήσει ανθρώπινο πρόσωπο. Εχει ένα μόνο θεό, το κέρδος... Τα κοινωνικά και πολιτικά κινήματα ισχυρίζονται οτι «ένας άλλος κόμος είναι πραγματοποιήσιμος». Αρκεί να το πιστέψουμε και να το προσπαθήσουμε όλοι μαζί....

Ολοι αντιλαμβάνονται οτι τα νέα οικονομικά , ασφαλιστικά μέτρα της ελληνικής κυβέρνησης δεν έχουν καμιά σχέση με τις πραγματικές ανάγκες  του λαού. Επιχειρούν απλώς να υποχρεώσουν  τους εργαζόμενους να  πληρώσουν τα χρέη προς τους ξένους και τους έλληνες τραπεζίτες. Τα χρέη αυτά τα δημιούργησαν οι ανεύθυνες  πολιτικές φοροελαφρύνσεων και παροχών στο ελληνικό κεφάλαιο που προσπάθησε να επεκταθεί στα Βαλκάνια, αναζητώντας πελατεία και πιο φτηνά εργατικά χέρια. Η μείωση των φορολογικών εσόδων, που επήλθε μέσω των δωρεών προς τους πλουσίους, ωδήγησε  την κυβερνήση να χρηματοδοτέι ένα αυξανόμενο μέρος  των εθνικών προϋπολογισμών με δάνεια . Η οικονομική ύφεση έφερε παραπέρα μέιωση των φορολογικών εσόδων. Τέλος τα προγράμματα διάσωσης των τραπεζών επιδείνωσαν ακομη περισσότερο τα δημόσια ελλείμματα  ενώ οι αρμόδιες δημόσιες αρχές  δεν ενήργησαν αποφασιστικά για να αναλάβουν τον έλεγχο του χρηματοπιστωτικού τομέα, ώστε να αλλάξει η λειτουργία του. Κατόπιν εορτής  η Ευρωπαική Επιτροπή αποφάσισε να παρέμβει ρυθμιστικά στην αγορά παραγώγων επενδυτικών προϊόντων και να απαγορεύσει τις ακάλυπτες ανοικτές πωλήσεις  σε μετοχές , ομόλογα και ασφάλιστρα πιστωτικού κινδύνου CDS.

Η ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΚΑΙ ΗΘΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΕΣ ΜΕ ΝΕΑ ΔΙΛΗΜΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΩΝ ΒΙΟΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΤΗΣ ΒΙΟΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ.

Η Περιβαλλοντική Φιλοσοφία, ως κλαδος της φυσικής φιλοσοφίας των νεωτέρων χρόνων, ασχολήθηκε αρχικά  με την σχέση του ανθρώπου  με τον φυσικό κόσμο και ιδιαίτερα με τά άλλα έμβια όντα. Στη συνέχεια, στην τελευταία εικασαετία του 20^ου αιώνα,  άρχισε να διευρύνει την θεματική της  και  και τα όρια της ηθικής της περνώντας απο τον κυρίαρχο ανθρωποκεντρισμό των νεωτέρων χρόνων σε έναν βιοκεντρισμό του μη ανθρώπινου κόσμου. Η νέα της θεματική την ανάγκασε να ενσωματώσει στο κύριο σώμα της και μια Περιβαλλοντική Ηθική και να θέσει ζητήματα και προβληματισμούς  που απαιτούσαν διεπιστημονική συνεργασία και μέ άλλους κλάδους των κοινωνικών και φυσικών  επιστημών  (την ψυχολογία, την βιολογία, την κοινωνιολογία, τη νομική επιστήμη, την θεολογία και την οικονομία). H «ζήτηση» για Ηθική θα πρέπει να νοηθεί ως ζήτηση για φυσική φιλοσοφία, που ώφειλε, στις νέες συνθήκες, να απαντήσει πολλά πρακτικά ηθικοπολιτικά ζητήματα, γεγονός που είχε ως συνέπεια την αποκατάσταση της πρακτικής φιλοσοφίας, με τη μορφή της Περιβαλλοντικής φιλοσοφίας και Ηθικής.

Η Περιβαλλοντική Ηθική, ως κλάδος της πρακτικής φιλοσοφίας και ως ακαδημαϊκό πεδίο, άρχισε να διαμορφώνεται στην δεκαετία του 70 του 20^ου αιώνα,  όταν η περιβαλλοντική συζήτηση, αντιμέτωπη με τα μεγάλα προβλήματα επιβάρυνσης και καταστροφής του φυσικού περιβάλλοντος,   ανάγκασε τους φιλοσόφους να διαλογιστούν επάνω σε ηθικά ζητήματα και στις φιλοσοφικές πλευρές των περιβαλλοντικών προβλημάτων, δηλαδή με τις ηθικές σχέσεις των ανθρώπων με τον έμβιο και αβιοτικό κόσμο, διευρύνοντας το πεδίο της παραδοσιακής ηθικής ώστε να συμπεριλάβουν στους προβληματισμούς τους και τον μη ανθρώπινο κόσμο. Αρχικά η περιβαλλοντική Ηθική προσπάθησε  να διατυπώσει έναν κώδικα ηθικών αρχών που θα έπρεπε να διέπουν αυτές  τις σχέσεις, τα καθήκοντα, τις υποχρεώσεις και την ευθύνη μας σε σχέση με την υπόλοιπη βιόσφαιρα.

ΟΙ ΜΕΤΑΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΙ ΤΗΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΙΚΗΣ ΕΝΝΟΙΑΣ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ ΣΤΗΝ ΥΣΤΕΡΗ ΝΕΩΤΕΡΙΚΟΤΗΤΑ.


Αρχίζοντας με την αριστοτελική θεωρία για το χρόνο θα ήθελα να σας προειδοποιήσω οτι δεν είναι απο τα πιο ξεκάθαρα σημεία της φιλοσοφίας του ούτε απο τα πιό ευκολονόητα. Η τεράστια και αλληλοσυγκρουόμενη σχετική βιβλιογραφία βεβαιώνει τον παραπανω ισχυρισμό μου. Απο τους ερευνητές που ασχολήθηκαν με τη θεωρία του Αριστοτέλη για το χρόνο ελάχιστοι είναι εκείνοι που θεωρούν οτι αυτή στερείται κάθε ενδιαφέροντος σήμερα. Κι αυτοί πάλι που απορρίπτουν την αριστοτελική σκέψη, ως προεπιστημονική, συνήθως κάνουν μια εξαίρεση σχετικά με τις ερευνές του στο πρόβλημα του χρόνου. Ενδιαφέρουσα είναι και η μετάθεση του ερευνητικού ενδιαφέροντος σχετικά με την προβληματική γύρω απο τον χρόνο. Ενω για πολλές δεκαετίες είχε επιχειρηθεί μια ερμηνεία απο τη σκοπιά της Φυσικής τελευταία το φιλοσοφικό ενδιαφέρον στρέφεται σε ότι σχετίζεται με την ιστορικότητα.

Ο υπαρξισμός ως Ουμανισμός.

Ο Τομέας Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου των Ιωαννίνων αποφάσισε να τιμήσει τη μνήμη του Ζαν Πωλ Σαρτρ με αφορμή τα εκατό χρόνια απο τη γέννησή του, στις 21 Ιουνίου του 1905. Η επέτειος αυτή μας δίνει την αφορμή να ξαναδούμε κάποιες πτυχές του έργου του, να τις ξανασκεφτούμε και να τις συζητήσουμε για να μαθαίνουν οι νεώτεροι και να ξαθυμόμαστε οι πιο παλιοί έναν ευρωπαίο στοχαστή που βρισκόταν στο επίκεντρο των πολιτικοφιλοσοφικών συζητήσεων στα μεταπολεμικά χρόνια. Μέσα απο τα φιλοσοφικά μυθιστορήματα, τα θεατρικά του έργα, τα δοκίμια και αργότερα τα φιλοσοφικά του έργα έγινε η μύηση πολλών νέων στον άθεο υπαρξισμό και στην συγκεκριμένη ηθική της πράξης και της υπεύθυνης προσωπικής επιλογής.
Ο Σάρτρ υπήρξε ένας μαχητικός διανοούμενος, συμμετέχοντας όχι μόνο στην ιδεολογική διαπάλη της εποχής του αλλά και στην δυναμική αντίσταση στη ναζιστική κατοχή της Γαλλίας. Αντέδρασε σθεναρά στους πολέμους της Αλγερίας και του Βιετνάμ, συμμετέχοντας στο περίφημο Διεθνές Δικαστήριο Μπερτραντ Ράσσελ, για τα εγκλήματα πολέμου των αμερικανών στο Βιετνάμ. Ηταν επίσης παρών στη φοιτητική εξέγερση του 1968 ενώ αργότερα προσέγγισε τη ριζοσπαστική Αριστερά της εποχής του. Εκτός απο ενεργός πολίτης, όπως θα λέγαμε σήμερα, υπήρξε αναμφισβήτητα ένας τολμηρός και γιαυτό αμφιλεγόμενος στοχαστής της εποχής του, που για πολλλά χρόνια επηρέασε την πνευματική ζωή της Γαλλίας και της Ευρώπης.

Από το φιλοσοφικό έργο του Καντ.

H Φυσική φιλοσοφία και το opus postumum kant.


Η συνηθέστερη συνειρμική αναφορά στον Ι. Κάντ (1724- 1804) ανατρέχει στη Γνωσιοθεωρία του, στην Ηθική, στην Αισθητική και στην Τελεολογία του. Σπάνια γίνεται αναφορά στα γραπτά του για τη Φυσική φιλοσοφία, τόσο στα πρωϊμα έργα της λεγόμενης «προκριτικής περιόδου» (1762-1765), όσο και τα υστερότερα, όπως είναι το έργο του: «Μεταφυσικές αρχές της φυσικής επιστήμης» (Metaphysische Anfangsgruende der Naturwissenschaft) (1786) ή οι σημειώσεις της ώριμης περιόδου του, που καταχωρήθηκαν στο «Οpus postumum». Ομως ο Καντ πέρασε στη Φιλοσοφία απο τη Φυσική επιστήμη. Με αυτόν αρχίζει βασικά η Κλασσική Γερμανική φιλοσοφία να αποκτά μια νέα αντίληψη για την επιστημονική γνώση και την μελέτη της φύσης. Ο Κάντ συνεισέφερε ουσιαστικά στην φιλοσοφική ερμηνεία γνώσεων των φυσικών επιστημών και συνέβαλε και ο ίδιος στην ανάπτυξή τους. Εχοντας ως αφετηρία την Φυσική του Νεύτωνα καταλήγει στην πεποίθηση οτι η αντικειμενική πραγματικότητα χαρακτηρίζεται απο μια κανονικότητα και αναγκαιότητα που πρέπει να γνωσθεί. Με το έργο του προσπαθεί φιλοσοφικά να γενικεύσει τα αποτελέσματα και επιτεύγματα των φυσικών επιστημών της εποχής του. Κατά την πρώτη περίοδο της δημιουργίας του, (μέχρι το 1768), ασχολείται εντατικά με προβλήματα των φυσικών επιστημών και της Φιλοσοφίας της φύσης.
Το πρώτο και σημαντικότερο ίσως απο τα φυσικά επιστημονικά του έργα γράφτηκε στα 1746 ( σε ηλικία 22 ετών) και είχε τον τίτλο: «Σκέψεις για την αληθή αποτίμηση των ζωντανών δυνάμεων»,( Gedanken von der wahren Schaetzung der lebendigen Krafte) με το οποίο παρεμβαίνει στην έριδα ανάμεσα στους οπαδούς του Λάϊμπνιτς και του Ντεκάρτ, σχετικά με την έννοια της κίνησης και του χώρου, συμφωνώντας στα βασικά σημεία με τον Leibniz, χωρίς όμως να απορρίπτει ολοσχερώς και τις θέσεις του Descartes.

φιλοσοφικά

H έννοια της Φύσης στην «Φαινομενολογία του Πνεύματος» του Ηegel.


O Hegel, Georg, Wilhelm, Friedrich (1770 - 1831) δημιούργησε, όπως είναι γνωστό, επάνω στα θεμέλια που έθεσαν οι συμπατριώτες του, Kant, Fichte και Schelling, το δικό του, εντυπωσιακό σύστημα αντικειμενικού ιδεαλισμού, αφού επεξεργάστηκε τα πορίσματα της Ιστορίας της φιλοσοφίας και των επιστημών της εποχής του, με τρόπο που λόγω του πλούτου των γνώσεων, τον συστηματικό και διαλεκτικό τους χαρακτήρα, επρόκειτο να παραμείνει μνημειώδης.

H αφετηρία του Ηegel δεν είναι ούτε υποκειμενική, σαν αυτήν της Καντιανής κριτικής, ούτε υπερβατική σαν αυτήν της διαίσθησης του Σέλλινγκ. Η πρωταρχική εμπειρία είναι η εμπειρία ενός υποκειμένου βυθισμένου στη φύση. Το «πράγμα καθεαυτό» και η γνώση δεν είναι δυό κόσμοι ξεχωριστοί. Το άτομο αποτελεί μέρος αυτής της φύσης, όπως «το παιδί στη μήτρα της μητέρας» (Εγκυκλοπαιδεια, παρ.450, R) Στην άμεση ύπαρξή του, το άτομο βρίσκεται σε επαφή με τη φύση, βυθισμένο μέσα της. Η «Φαινομενολογία του πνεύματος» φαίνεται στις πρώτες προσεγγίσεις δύσκολη και περίπλοκη, επειδή στο εσωτερικό της, σε κάθε στάδιο της διαλεκτικής ανάπτυξης της γνώσης, έχουμε την εντύπωση οτι κινούμαστε ανάμεσα σε τρείς γραμμές ανάπτυξης: Τη γραμμή της αντικειμενικής δομής του κόσμου στις διαλεκτικές στιγμές του, τη γραμμή της οικουμενικής κουλτούρας στην ιστορική της γένεση και τη γραμμή της συνειδητοποίησης του ατόμου μέσα απο τις διαδοχικές του εμπειρίες.

Κάθε εμπειρία της ατομικής συνείδησης αναπαράγει μιαν ιστορική εμπειρία της ανθρώπινης σκέψης. Η ανθρώπινη συνείδηση είναι πάντα βυθισμένη στην πραγματικότητα και είναι πάντα κοινωνική, κουβαλώντας μιαν «κουλτούρα» και μιαν ιστορία που ανήκουν στο βιολογικό είδος, στην εργασία του και στα διαχρονικά επιτεύγματά του. Οπως μας λέει ο ίδιος ο Ηegel στην Λογική του (Ι,33) : «Στη Φαινομενολογία του Πνεύματος ακολούθησα την εξέλιξη της συνείδησης, την προοδευτική της πορεία, απο την πρώτη άμεση αντίθεση ανάμεσα σ’αυτήν και το αντικείμενό, μέχρι την απόλυτη γνώση. Ο δρόμος που ακολούθησε περνάει απ’όλες τις μορφές των σχέσεων ανάμεσα στην συνείδηση και το αντικέμενο και καταλήγει στην έννοια της επιστήμης»

Οικοφιλοσοφικά 3

Στη σύντομη αναζήτηση και αναδρομή των αιτίων που ωδήγησαν την ανθρωπότητα στα σημερινά οικολογικά αδιέξοδα αναφερθήκαμε στο ρόλο που έπαιξε, στις δυτικές κοινωνίες, η ανάπτυξη της ιδεολογίας της κυριαρχίας του ανθρώπου πάνω στη φύση, που ήταν αποτέλεσμα του ανθρωπο-κεντρισμού των Νεώτερων χρόνων.
Η σημερινή κυρίαρχη αναπτυξιακή ιδεολογία συνδέεται οργανικά με τις αξίες της ανερχόμενης ευρωπαϊκής αστικής τάξης του 17ου- 18ου αιώνα , με το ιδεολόγημα της προόδου, του ορθολογισμού και της δυνατότητας του ανθρώπου να κυριαρχήσει πάνω στη φύση με τη βοήθεια της επιστήμης και της τεχνικής.
Το ιδεολόγημα της προόδου που καλλιερεγήθηκε απο τη φιλοσοφία του Διαφωτισμού συνεχίζει να είναι παρόν και να αναπαράγεται με διάφορους τρόπους. Ο συνήθης σχηματικός τρόπος αναπαράστασης αυτής της ιδέας δίνεται με την γραμμικότητα που έχει μιαν ορισμένη κατεύθυνση, την οποία επιβάλλει το ανθρώπινο πνεύμα στην ιστορία.
Το χειραφετητικό σχέδιο των διαφωτιστών επιχειρήθηκε να θεμελιωθεί στον Λόγο και στην Ιστορία, που θα έπαιρναν την θέση των παραδοσιακών θρησκευτικών δοξασιών και Αυθεντιών. Ομως ο Λόγος, όπως υλοποιήθηκε στην επιστήμη και στην τεχνική, επιχειρεί κατά κανόνα αυθαίρετες επιλογές, αποκόπτωντας απο την τη σφαιρικότητα της εμπειρίας ένα τμήμα της, το οποίο ποσοτικοποιείται για να μαθηματικοποιηθεί στη συνέχεια. Απο την άλλη τα κύματα της Ιστορίας απεδείχθη οτι μπορούν ανά πάσα στιγμή να αναστραφούν, όπως συνέβη το 1989, και να οδηγήσουν σε μηδενιστικές απογοητεύσεις τους ίδιους τους πρωτεργάτες της.
Η σημερινή κατάσταση του πλανήτη δείχνει καθαρά την αναντιστοιχία του ανθρώπου προς τα έργα του. Ισως αυτό να συμβαίνει επειδή υπάρχει μια βαθύτερη αναντιστοιχία των ανθρωπολογικών του δυνατοτήτων και των αντικειμενικών δυνατοτήτων του κόσμου της τεχνικής.
Βέβαια οι αξίες της προόδου, της ορθολογικότητας και της κυριαρχίας πάνω στη φύση συνδεόνται αναπόφευκτα με τον κόσμο της Δύσης και γι’αυτό βρίσκουν μικρότερη ανταπόκριση σε άλλες κοινωνίες που δεν συμμερίζονται τις δυτικές αξίες και αρνούνται τον «εκδυτικισμό»/ εξορθολογισμό του κόσμου. Ετσι η ιδέα της ανάπτυξης και οι ανάλογες πρακτικές που την συνοδεύουν είναι αδιανόητες για κάποιους ανθρώπους που αντιστέκονται στην παγκοσμιοποίηση της δυτικής κουλτούρας. Με αφορμή τη συζήτηση για την ανάπτυξη και την αειφορία χρειάζετια ίσως να ξανασκεφτούμε κάποια αυτονόητα σχετικά με τις έννοιες της κουλτούρας και του πολιτισμού και της γενικότερης κοσμοαντίληψης που σφραγίζουν τις σκέψεις και διαπερνούν τις καθημερινές πρακτικές των ανθρώπων. Καλή ανάπτυξη για κάποιες χώρες θα μπορούσε να σημαίνει διατήρηση της παράδοσης, αυτονομία, σεβασμό της φύσης, αντίσταση στην ποσοτική ανάπτυξη δυτικού τύπου που έχει δείξει τα όρια της και τις συνέπειες της για τον πλανήτη και τους άλλους πολιτισμούς.
Σύγκρουση πολιτισμών σημαίνει και σύγκρουση κοσμοθεωριών, της αντίληψης δηλαδή που έχουν οι άνθρωποι για τον κόσμο και τη θέση τους μέσα σ’αυτόν. Απο την γενικότερη κοσμοαντίληψη που έχουν οι άνθρωποι εξαρτώνται οι κρισεις, οι αξιολογήσεις και οι αποφάσεις τους, για τα μεγάλα και τα μικρά ζητήματα της ζωής τους. H γενική κοσμοαντίληψη διαπερνά κάθε μερική γνώση μπορεί όμως να μεταβάλλεται μέσα απο νέες εμπειρίες. Η αλλαγή αυτή γίνεται με πολύ βραδείς ρυθμούς που συνοδεύουν την ανάδυση μιας νέας κατανόησης του κόσμου.
Το χάσμα «ανεπτυγμένων» και «υπανάπτυκτων» χωρών μοιάζει αγεφύρωτο αφού οι κυρίαρχες ελίτ του δυτικού κόσμου έχουν μια διαφορετική κοσμοθεωρία, μια διαφορετική αίσθηση του χώρου και του χρόνου και διαφορετικές αξίες. Διαποτισμένοι απο την ιδεολογία της κυριαρχίας πάνω στη φύση και τους ανθρώπους συνεχίζουν τον ασταμάτητο πόλεμο της «υπαρκτής ανάπτυξης», που σημαίνει λεηλασία των φυσικών πόρων και υποχρεωτικό εκδυτικισμό όλων των πολιτισμών της γής.
Ισως να ήταν χρήσιμο να ξανασκεφτούμε πάνω στη διάκριση ανάμεσα στις έννοιες της κουλτούρας (culture)και του πολιτισμού( civilization). Η κουλτούρα υποδηλώνει τον μη υλικό πολιτισμό, το σύνολο των πνευματικών και καλλιτεχνικών μορφών έκφρασης ενός λαού. Κουλτούρα σημαίνει ψυχική καλλιέργεια, μόρφωση με αργούς βιωματικούς ρυθμούς, την πολιτιστική κληρονομιά , γενικότερα την τέχνη του «ευ ζην» μιας κοινωνίας. Το αντίθετο συμβαίνει με τον υλικό πολιτισμό που αναφέρεται κυρίως στο επίπεδο επιστημονικών γνώσεων και τεχνολογίας, τις εξωτερικές δηλαδή όψεις οργάνωσης της ζωής, που συνδέονται και με ένα μοντέλλο οικονομικής και βιομηχανικής ανάπτυξης.
Ετσι μπορεί να μιλάμε για λαούς με υψηλή κουλτούρα, με εκλεπτυσμένες πνευματικές και ψυχικές ιδιότητες, που να χαρακτηρίζονται απο πολιτιστική ή καλύτερα τεχνολογική καθυστέρηση ή βραδυπορεία. Λαούς με δυσκολία ή άρνηση προσαρμογής του υλικού τους πολιτισμού στις νέες συνθήκες που προκύπτουν απο τις ταχύτατες μεταβολές που σημειώνονται στον διεθνοποιημένο υλικό πολιτισμό και βρίσκονται υλοποιημένες στην τεχνολογία του.
Αν θέλουμε να μιλάμε για μια αξιοβίωτη, ολοκληρωμένη ανάπτυξη, διαφορετική απο την υπαρκτή ανάπτυξη, θα πρέπει να ξεφύγουμε απο την οικονομική διάσταση της ανάπτυξης και να λάβουμε υπόψη μας τις κοινωνικές και πολιτισμικές ανάγκες και τις ιδιαιτερότητες της κάθε περιοχής του πλανήτη. Η υπαρκτή ανάπτυξη σημαίνει μόνο οικονομικό πόλεμο με νικητές και ηττημένους, μια φύση λεηλατημένη και έναν πλανήτη ομογενοποιημένο. Οσο για την «αειφόρο» ανάπτυξη αυτή σημαίνει μια αιώνια ανάπτυξη του γνωστού τύπου σε έναν πλανήτη που μας δείχνει ήδη οτι βρίσκεται στα όρια της «φέρουσας ικανότητας» του.

Οικοφιλοσοφικά 2

Σε προηγούμενο σημείωμά μας είχαμε υποσχεθεί οτι, στα πλαίσια της θεματικής της ιστοσελίδας μας, δεν θα περιοριστούμε μόνο στην περιγραφή της τωρινής κατάστασης του φυσικού και ανθρωπογενούς περιβάλλοντος του πλανήτη αλλά οτι θα προβληματιστούμε και με την αναζήτηση των γενεσιουργών αιτίων της και θα επιχειρήσουμε και σκέψεις /προτάσεις σχετικά με τους τρόπους εξόδου απο τα σημερινά αδιέξοδα.
Στα αναπόφευκτα περιορισμένα πλαίσια μιας σύντομης ανάπτυξης του θέματος δεν είναι δυνατόν να προχωρήσουμε σε μια συνολική ιστορική αναδρομή και αφήγηση όλων των γενεσιουργών αιτίων του σημερινού οικολογικου προβλήματος . Μια θεμιτή φιλοδοξία θα ήταν να υπενθυμίσουμε κάποια στοιχεία που συχνά τα ξεχνάμε και να δώσουμε έναυσμα και επιχειρήματα για τις επίκαιρες πολιτικές και οικονομικές συζητήσεις για την πιθανή έξοδο απο τα υπαρκτά και απειλητικά προβλήματα για τη ζωή στον πλανήτη μας.
Η πιό συνηθισμένη απάντηση στο ερώτημα για το ποιός είναι υπαίτιος για την υποβάθμιση και καταστροφή του φυσικού περιβάλλοντος είναι το ακόρεστο και επεκτατικό πνεύμα του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής. Η γή, οι φυσικοί της πόροι ακόμη και η ανθρώπινη εργασία, για την κάλυψη των ζωτικών αναγκών, μετατρέπεται σε εμπόρευμα. Η λογική της συνεχούς οικονομικής μεγέθυνσης που βλέπει τους φυσικούς πόρους ανεξάντλητους και απειλεί ευαίσθητα οικοσυστήματα και την βιοποικιλλότητα, δικαιολογείται στα πλαίσια μιας ιδεολογίας που βλέπει τη συσώρευση πλούτου, με τη μορφή κεφαλαίου, ως τον ύψιστο σκοπό της κοινωνίας.
Μια κοινωνία προσανατολισμένη στην αγορά και το κέρδος είναι ανίκανη να βάλει όρια στην ανάπτυξη και τη ληστρική εκμετάλλλευση της φύσης και των ανθρώπων. Η τάση αυτή δεν έχει ανθρωπολογική προέλευση αλλά ανατρέχει στην ιδεολογία της κυριαρχίας του ανθρώπου επάνω στη φύση που εκδηλώθηκε έντονα στην αρχή των Νεώτερων χρόνων (16ος και 17ος αιώνας) και αποτέλεσε το κεντρικό μοτίβο της αισιόδοξης ανερχόμενης αστικής τάξης, που πλούτιζε με το εμπόριο και τις αποικίες και πίστευε οτι, με τη βοήθεια της επιστημονικής γνώσης της φύσης, ο άνθρωπος θα μπορέσει να γίνει «κύριος και κάτοχος της γής», κατα την διατύπωση του γάλλου φιλοσόφου Καρτέσιου (1596-1650), στο έργο του «Λόγος περι της Μεθόδου»
Η ιδέα της κυριαρχίας επάνω στη φύση αποτελεί συνέχεια και συνέπεια του ανθρωπο-κεντρισμού των νεωτέρων χρόνων (Ουμανισμός, Αναγέννηση), και της αντίληψης για τον άνθρωπο και τον κόσμο που καλλιεργήθηκε τόσο απο την Φιλοσοφία όσο και απο την Χριστιανική θεολογία. Ο άνθρωπος για τη φιλοσοφία θεωρείται το ανώτερο όν, λόγω της λογικής του φύσης, ενώ για την θρησκεία θεωρείται το κορύφωμα της Δημιουργίας, αφου δημιουργήθηκε «κατ’εικόνα και καθομοίωση» με το Θεό.
Εντελώς σχηματικά ειπωμένο αυτό μπορεί να εκφραστεί με την διαπίστωση οτι ενω οι άνθρωποι της αρχαιότητας είχαν την αίσθηση οτι αποτελούσαν μέρος ενός αρμονικού και ενιαίου κόσμου, απο την εποχή του Μεσαίωνα αρχίζει ένας δυισμός, ένας χωρισμός δηλαδή ανθρώπου και φυσικού κόσμου που ωδήγησε στον ανθρωπο-κεντρισμό και την ιδεολογία της κυριαρχίας του ανθρώπου επάνω στη φύση.
Ενώ όμως αρχικά στους φιλοσόφους του διαφωτισμού η ιδέα της γνώσης των φυσικών νόμων και η εξουσία επάνω στη φύση θα γινόταν για την ικανοποίηση ζωτικών αναγκών όλόκληρης της ανθρωπότητας, στη συνέχεια, με την άνοδο της αστικής τάξης στην εξουσία, η ιδέα της κυριαρχίας πάνω στη φύση συμπεριέλαβε και όλους τους άλλους ανθρώπους... Χαρακτηριστικό σχετικά είναι το βιβλίο του άγγλου φιλοσόφου Φράνσις Μπέηκον (1561-1626), με τίτλο «Νέα Ατλαντίς», στο οποίο οραματίζεται ένα ουτοπικό νησί, στο οποίο μια επιστημονική κοινότητα ερευνά ελεύθερα και πειραματίζεται για να ανακαλύψει τα μυστικά της φύσης και να βρεί φάρμακα και αγαθά που θα καλύψουν τις ζωτικές ανάγκες όλων των ανθρώπων.
Γεγονός πάντως παραμένει το οτι αυτή η πρώιμη, μοντέρνα μορφή αντίθεσης ανθρώπου και φύσης, που επικρατεί μέχρι τον 17ο αιώνα, μπορεί να ιδωθεί όχι με όρους αντιπαλότητας αλλά δημιουργικότητας αφου ο έλεγχος της φύσης ήταν ο μόνος τρόπος για την προώθηση της προόδου του πολιτισμού, με την υπέρβαση των φυσικών εμποδίων, με τα έργα της επιστήμης και της τεχνικής. Αυτη την εποχή ακόμη η ιδέα της προόδου σχετιζόταν και με τους ανθρώπινους θεσμούς ενώ η κυριαρχία πάνω στη φύση σήμαινε την επικράτηση του ορθού λόγου και της σκόπιμης δράσης. Η κυριαρχία έχει το νόημα της επικράτησης της νόησης και του κοινωνικού σχεδιασμού. Κανείς δεν διανοείται ακόμη να αμφισβητήσει την ορθολογικότητα του πολιτισμού ή να προϊδει τις συνέπειες της ανθρώπινης δράσης επάνω στο περιβάλλον , πράγμα που θα αρχίσει να γίνεται φανερό τον 18ο αιώνα με την επικράτηση της βιομηχανικής επανάσταση και την έντονη περιβαλλοντική υποβάθμιση.
Στο επόμενο κείμενό μας θα δούμε τα βασικά χαρακτηριστικά της αντίληψης για τη φύση στον 18ο αιώνα και τις συνέπειες της επικράτησης της ιδέας της προόδου που θεωρείται γραμμική, ποσοτική και απεριόριστη..