Η ΠΡΩΤΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ 21^ου ΑΙΩΝΑ.

(Το κείμενο που ακολουθεί είναι απόσπαμα απο ένα αρθρο του Στάθη Γουργούρη, που διδάσκει Συγκριτική Λογοτεχνία, στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια. ssg93@columbia.edu  )

«Στην Αίγυπτο (και βεβαίως στην Τυνησία) συντελείται η πρώτη επανάσταση του 21^ου αιώνα. Ειμαστε τυχεροί που ζούμε στην εποχή ενός τέτοιου κοσμοϊστορικού γεγονότος, έστω κι αν δεν είμαστε στους δρόμους, μαζί με αυτούς που την πραγματοποιούν, ως έκφραση της καθημερινής τους ζωής.

Πρόκειται για επανάσταση που μεταμορφώνει τους όρους με τους οποίους μέχρι τώρα κατανοούσαμε τι σημαίνει επανάσταση. Παρόλο που, όπως έχει ήδη ειπωθεί, μπορεί κανείς να συνδέσει το ύφος της επανάστασης στην Αιγυπτο με αυτό που ωδήγησε στην κατάρευση του Τείχους του Βερολίνου και συνεπώς του σοβιεικού κόσμου, το παρόν γεγονός υπερβαίνει το γεγονός του 1989. Κι αυτό γιατί δεν παραμένει στο αίτημα της πολιτικής ελεύθερίας αλλά απαιτεί επίσης την πλήρη αναδιάρθρωση της κοινωνίας, τη δημιουργία νέων θεσμών (πολιτικών και κοινωνικών), την πραγματοποίηση της κοινωνικής δικαιοσύνης και της ισονομίας. Τι ακριβώς θα συμβεί τελικά παραμένει άγνωστο, αλλά τα αιτήματα αυτά καθαυτά και κυρίως το οτι προέκυψαν μέσα απο αυτόνομες πράξεις είναι εξ ορισμού επαναστατικό γεγονός, που αποκλείεται να εκλέιψει....................

Στην Αιγυπτο και στην Τυνησία βλέπουμε την ίδια την έννοια της επανάστασης να μεταμορφώνεται μπροστά στα μάτια μας και ταυτόχρονα να συνδέεται με τη στοιχειώδη και ακέραιη σημασία της. Επανάσταση δεν σημαίνει πλέον βίαιη ανατροπή του πολιτικού καθεστώτος εν είδει πραξικοπήματος, υπο τις διαταγές μιας πρωτοποριακής επαναστατικής ηγεσίας, η οποία οδηγεί αναπόφευκτα  σε εμφύλια σύρραξη, που δεν τελειώνει ποτέ  για τις γενιές που την ζούν, σημαδεύοντας ταυτόχρονα τις γενιές που ακολουθούν.

Επανάσταση πλέον σημαίνει αυτό που πάντα σήμαινε στην ουσία. Την αναίρεση της συγκατάθεσης ενός λαού στην εξουσία που τον κυβερνά. Γιατί σε τελευταία ανάλυση καμιά εξουσία δεν μπορεί να υπάρχει χωρίς την στήριξη της κοινωνίας- συνειδητή ή ασυνείδητη, κατά βούληση ή με το ζόρι, απο συμφέρον ή απο φόβο. Ο μέγας Ετιέν Λα Μποεσί πρώτος μίλησε, το 1549, για την εθελοδουλεία των κοινωνιών, υποδεικνύοντας ταυτόχρονα οτι φτάνει μόνο οι πολλοί να συνειδητοποιήσουν οτι υπερέχουν του Ενός που τους εξουσιάζει. Το κάλεσμα του Λα Μποεσί ισχύει πλήρως  για τις σημερινές απανταχού ολιγαρχίες, που καπηλέυονται το όνομα της δημοκρατίας , με μέγιστη την ευθύνη του εκάστοτε δήμου, που δεν ανταποκρίνεται στο καθήκον της αυτοθέσμισης και αυτοκυβέρνησης του.

Καταλαβαίνω’ κάποιοι θα πούν οτι δεν φτάνει η αναίρεση της συγκατάθεσης. Με αυστηρούς όρους, τούτο ισχύει. Η αναίρεση συγκατάθεσης  στην ετερονομία (πράξη αρνητική) επιβάλλει τη θετική πράξη δημιουργίας θεσμών αυτονομίας, για να επιτευχθεί το καθεστώς δημοκρατίας. Ομως χωρίς πρώτα την αναίρεση τίποτε δεν αλλάζει ποτέ. Η δε αναίρεση είναι αφ’εαυτής, στην άρνησή της, πράξη αυτονομίας.

Τέλος πολλά έχουν ειπωθέι, μέσα στον αραβικό χώρο, για την περιπλοκότητα των συσχετισμών που έπαιξαν ρόλο στη μέχρι τώρα πορεία αυτής της αυθόρμητης  επανάστασης. Χωρίς αμφιβολία, η παγκόσμια οικονομική κρίση του καπιταλισμού και το πλήγμα που κατάφερε στα φτωχότερα στρώματα της Αυγύπτου και της Τυνησίας είναι η τελευταία γραμμή της ανοχής και ο καταλύτης που ρευστοποίησε την συσωρευμένη αγανάκτηση γενεών. Και σίγουρα ένα άριστα  οργανωμένο και ανεξάρτητο εργατικό κίνημα, με μεγάλη πείρα σε αληθινές και όχι κατόνομα απεργίες, έπαιξε καίριο ρόλο. Η απειλή γενικής απεργίας - προς δικαίωση του Ζωρζ Σορέλ, που την ανήγαγε στον κατεξοχήν μύθο του εργατικού κινήματος – έσπρωξε τελικά το καθεστώς Μουμπάρακ στο γκρεμό.

Πέρα απο όλα αυτά όμως ας θυμηθούμε οτι ένα απο τα αιτήματα των Αυγυπτίων, που έγινε επαναστατική κραυγή στα χείλη του πλήθους, ήταν «κάραμα»: αξιοπρέπεια. Το αιτημα αυτό ήδη πραγματοποιήθηκε απο την επανάσταση την ίδια , την επανάσταση της αξιοπρέπειας.» 

ΔΙΕΘΝΗ ΟΙΚΟΛΟΓΙΚΑ ΝΕΑ

Τέξας. Η Πολιτεία του Τέξας βρίσκεται στο επίκεντρο των συζητήσεων και των προβληματισμών σχετικά με τις Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας (ΑΠΕ). Ετσι ενώ απο τη μια μεριά πολλοί κτηματίες ενδιαφέρονται ζωηρά για τη νέα τεχνολογία παραγωγής ενέγειας απο την άλλη δυσκολεύονται να εξοικειωθούν με τους θεόρατους πυλώνες που χρειάζονται για τη μεταφορά της ενέργειας  σε απομακρυσμένες πόλεις.

Η έλλειψη γραμμών μεταφοράς  ενέργειας συνδυαζόμενη με την σχετικά χαμηλή τιμή του φυσικού αερίου εμποδίζει την πραγματοποίηση των φιλόδοξων σχεδίων εκείνων που ενδιαφέρονται να επεκτείνουν τη χρήση εναλλακτικών πηγών ενέργειας στο Τέξας. Η Πολιτεία για να ενθαρρύνει τους ιδιοκτήτες γής σκοπεύει να επενδύσει πέντε δις. δολλάρια  για τη δημιουργία του δικτύου που θα συνδέσει τις τουρμπίνες με τις πόλεις που χρειάζονται ενέργεια.

Το ζωηρό ενδιαφέρον επενδυτών στο δυτικό Τέξας για τις ΑΠΕ είχε ως συνέπεια την εγκατάσταση τόσο πολλών ανεμογεννητριών ώστε να αναγκάζονται να διακόπτουν τη λειτουργία τους, σε περιόδους με ισχυρούς ανέμους, επειδή δεν υπάρχουν δίκτυα μεταφοράς που να είναι σε θέση να μεταφέρουν την πλεονάζουσα ενέργεια. Το Τέξας είναι η Πολιτεία με την μεγαλύτερη παραγωγή ενέργειας. Δεύτερη έρχεται η Πολιτεία της Αϊόβα. Υπολογίζεται οτι με τη δημιουργία των νέων γραμμών μεταφοράς το δίκτυο μεταφοράς θα φτάνει τα 2.300 μίλια ! και θα διπλασιάσει την παραγόμενη ποσότητα, που σήμερα καλύπτει τα 8% της ενέργειας που χρησιμοποιείται. Ο μέσος όρος στην υπόλοιπη Αμερική ανέρχεται στο 2%.

Το πρόβλημα της αναζήτησης  δρόμων για τις γραμμές  που να μην υποβαθμίζουν το τοπίο, να μην βάζουν σε κίνδυνο προστατευόμενα είδη, αεροδρόμια, στρατιωτικές βάσεις, ποτάμια, διάφορα ιδιαίτερα τοπογραφικά και πολιτισμικά χαρακτηριστικά, κάνει τις σχετικές αποφάσεις δύσκολες. Πάντως οι προβληματισμοί είναι γόνιμοι και προσπαθούν να συμβιβάσουν το δημόσιο με το ιδιωτικό συμφέρον,   θέμα  που θα απασχολεί και τη χώρα μας για πολλά χρόνια ακόμη.

Ουάσινγκτον. Ενω αυτά τα οικολογικά ενδιαφέροντα συμβαίνουν στο Τέξας στην πρωτεύουσα της Αμερικής τα πράγματα δεν είναι καθόλου ρόδινα για το περιβάλλον. Οι ρεμπουπλικάνοι σκοπεύουν να εμποδίσουν το νομοσχέδιο για την προστασία του κλίματος που φιλοδοξούσε να προωθήσει ο πρόεδρος Ομπάμα. Σύμφωνα με τους συντηρητικούς γερουσιαστές οι βιομηχανίες και τα εργοστάσια  παραγωγής ενέργειας θα πρέπει να συνεχίσουν το έργο τους ανενόχλητες απο περιορισμούς εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα.

Οι ρυθμίσεις που είχαν προταθεί απο την Ομοσπονδιακή Αρχή Προστασίας του Περιβάλλοντος (ΕΡΑ) αναβάλλονται για δυό χρόνια. Οπως είναι γνωστό το κόμμα των δημοκρατών του Ομπάμα, είχε ελπίσει να περάσει απο το Κονγκρέσο ένα περιεκτικό νομοσχέδιο για την προστασία του κλίματος που προέβλεπε περιορισμό εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου.

Αφου απέτυχε αυτό το σχέδιο οι προεδρικές υπηρεσίες προχώρησαν σε ένα δεύτερο σχέδιο.Απο τις αρχές της νέας χρονιάς  θα έπρεπε να ισχύσουν οι ρυθμίσεις της ΕΡΑ. Τα εργοστάσια παραγωγής ενέργειας, τα διυλιστήρια, και τα μεγάλα εργοστάσια θα είναι υποχρεωμένα να αγοράσουν δικαιώματα εκπομπών ρύπων. Οι ρεμπουπλικάνοι αρνούνται τα μέτρα με τον ισχυρισμό οτι το κόστος για την ενέργεια των καταναλωτών θα ανέβει στα ύψη, δημιουργώντας ταυτόχρονα προβλήματα στην ανταγωνιστικότητα των αμερικανικών εταιρειών.

Η αντιμετώπιση του προβλήματος δεν είναι καθόλου εύκολη για τον πρόεδρο Ομπάμα αφου πολλοί γερουσιαστές του δημοκρατικού κόμματος, που εκλέγονται σε περιοχές που παράγουν και χρησιμοποιούν λιγνίτη, θα έχουν πρόβλημα επανεκλογής, μετά απο δύο χρόνια. Ο ίδιος ο Ομπάμα δύσκολα θα μπορεί να κάνει χρήση του προεδρικού βέτο αφου είναι συνεχώς αναγκασμένος πολιτικά να βαδίζει όλο και πιο δεξιά προς το  κέντρο. Πάντως ενώ η διαπάλη συνεχίζεται, λόγω της αμερικανικής ιδιαιτερότητας, οι επιμέρους Πολιτείες δεν εμποδίζονται να προχωρήσουν σε δικές τους ρυθμίσεις για το περιβάλλον. Ετσι π.χ. η Καλιφόρνια οργάνωσε τη δεύτερη στον κόσμο μεγάλη αγορά δικαιωμάτων εκπομπών διοξειδίου του ανθρακα ...

Βερολίνο. Στην φιλοπεριβαλλοντική Γερμανία οπαδοί της ηλιακής ενέργειας, μετά την μεγάλη διάδοση των ΑΠΕ, ζητούν απο την κυβέρνηση να περικόψει τις επιδοτήσεις της οικολογικής ενέργειας !

Με τη νέα χρονιά μειώνεται η επιδότηση εισαγωγής  ενέργειας απο νέες εγκαταστάσεις φωτοβολταϊκών κατά 13%. Παράλληλα έχει αρχίσει έντονη συζήτηση,  στην πολιτική, την επιστήμη και τον βιομηχανικό κλάδο παραγωγής φωτοβολταϊκών, για τη παραπέρα μείωση των επιδοτήσεων μέσα στο 2011 ενώ για το 2012, ανάλογα και με την  εξέλιξη της αγοράς, προβλέπεται νέα μείωση, που μπορεί να φτάσει στα 21%.

Πριν απο λίγες μέρες μια ομάδα 10 επιστημόνων σε μια έκκληση  προς την κυβέρνηση ζητούσε έναν μεγαλύτερο περιορισμό των επιδοτήσεων. Το ενδιαφέρον στην είδηση είναι οτι αυτοί που έκαναν την εκκληση δεν είναι αντίπαλοι αλλά υποστηρικτές  των ΑΠΕ ! Πρόκειται για μέλη του Ινστιτούτου  Βούπερταλ, του Πανεπιστημίου του Φλένσμπουργκ, του Γερμανικού Ινστιτούτου Οικονομικών Ερευνών, και ενός Οικολογικού Ινστιτούτου .

Σύμφωνα με την επιχειρηματολογία τους θα πρέπει τώρα να επιβραδυνθούν οι   εγκατάστάσεις  φωτοβολταϊκών  για να μην βρεθούν το 2012 ή το 2013 μπροστά στα «θρύψαλα» του Νόμου για τις Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας. Κι’αυτό επειδή με το κόστος των φωτοβολταϊκών οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, με τη ραγδαία  επέκτασή τους, θα  χάσουν την αποδοχή τους.. Τα μισά περίπου απο τα χρήματα για τις  επιδοτήσεις των ΑΠΕ, που ανέρχονται στο 3.53 λεπτά την κιλοβατώρα, αναλογούν ήδη  στην ηλιακή ενέργεια .

Ολη αυτή η συζήτηση γίνεται λόγω της μεγάλης ανάπτυξης  των φωτοβολταϊκών. Μέσα στο 2010 αυξήθηκε η απόδοσή τους απο 10.000  σε 17.000 μεγαβάτ. Το ερχόμενο καλοκαίρι αναμένεται οτι ο ήλιος θα στέλνει στο Δίκτυο περισσότερη ενέργεια απο όση προμηθεύουν όλα μαζί τα πυρηνικά εργοστάσια της χώρας.

Αν οι φίλοι της ηλιακής ενέργειας μιλούν για μείωση των επιδοτήσεων το κάνουν για να προστατεύσουν το δικαίωμα των πολιτών να απαιτούν  τη σύνδεσή τους με το δίκτυο μεταφοράς ενέργειας, που το διαχειρίζονται εταιρείες, που είναι αντίστοιχα υποχρεωμένες απο το νόμο να δέχονται την σύνδεση κάθε παραγωγού ενέργειας.

Αυτά συμβαίνουν στην πλούσια Γερμανία. Στη χώρα μας το ξεκαθάρισμα του ενεργειακού τοπίου θα χρειαστεί πολύ καιρό ακόμη και πολλές συζητήσεις,  διεκδικήσεις και διορθώσεις.

Η ΣΥΖΗΤΗΣΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ‘ΑΠΟ-ΑΝΑΠΤΥΞΗ’.

                               

Εγινε στις 5/1/2011 μια ενδιαφέρουσα εκδήλωση, στα Εξάρχεια, στον Ελεύθερο Κοινωνικό Χώρο «Νosotros», με θέμα την Απο-ανάπτυξη και τίτλο : “Ενας άλλος κόσμος είναι υπαρκτός». Στην εκδήλωση που είχε πολύ μεγάλη προσέλευση κόσμου έγινε προβολή ντοκιμαντέρ με τίτλο : «Φόρος τιμής στην Καταλονία ΙΙ», ακολούθησε συζήτηση για τα εναλλακτικά μη-καπιταλιστικά οικονομικά μοντέλα που έχουν αναπτυχθεί στην Καταλωνία και στο τέλος ακολούθησε ομιλία και συζήτηση με τον Γιώργο Καλλή (καθηγ. Στο Αυτόνομο Πανεπιστήμιο Βαρκελώνης) με θέμα : « Η απο- ανάπτυξη μια απάντηση για την κρίση».

Η συζήτηση ήταν ζωηρή και εντυπωσίασε με το επίπεδο της επιχειρηματολογίας, τη γνώση του θέματος και την κριτική προσέγγιση του. Οσοι ασχολήθηκαν με την πολιτική και κοινωνική οικολογία στην Ελλάδα στις δεκαετίες  που πέρασαν θα πρέπει να νοιώθουν καταξιωμένοι αφού σκέψεις και προτάσεις που είχαν διατυπώσει πριν απο 10-15 χρόνια ξαφνικά έρχονται στην επικαιρότητα και προσελκύουν το ζωηρό ενδιαφέρον νέων ανθρώπων.

Κεντρική οικολογική θέση ήταν πάντοτε η αμφισβήτηση της ιδεολογίας της ανάπτυξης χωρίς όρια και κανόνες. Την ιδέα της απο-μεγέθυνσης την είχε διατυπώσει ήδη το 1979 ο Nicholas Georgescu- Roegen στο βιβλίο του με τίτλο «Αυριο η απο-μεγέθυνση». Στην εποχή μας μιλάμε για «Απο- ανάπτυξη σήμερα». Το 2008 έγινε στο Παρίσι η πρώτη διεθνής συνδιάσκεψη για την οικονομική απο-μεγέθυνση, την οικολογικά βιωσιμότητα και την κοινωνική ισότητα. Τον Μάρτιο της περασμένης χρονιάς έγινε στη Βαρκελώνη η δεύτερη συνάντηση που είχε σκοπό την ανάπτυξη προτάσεων πολιτικής και στρατηγικής για δράσεις στην κατεύθυνση της απο-μεγέθυνσης, ξεκαθαρίζοντας ταυτόχρονα κάποια ανοιχτά ερωτήματα και συναφή ερευνητικά σχέδια για το άμεσο μέλλον.

Στην περίοδο της γενικευμένης κρίσης που διανύουμε η ιδέα της απο-ανάπτυξης  γίνεται πιο αναγκαία και πειστική. Ερχεται να απαντήσει στο ερώτημα αν μπορούμε να ζήσουμε καλύτερα καταναλώνοντας και παράγοντας λιγότερα βιομηχανικά προϊόντα. Η διαδικασία αυτή της απο-μεγέθυνσης έγινε πιά εντελώς απαραίτητη μετά την αλόγιστη χρήση των φυσικών πόρων και των ορυκτών καυσίμων που οδηγούν τον πλανήτη μας σε οικολογική καταστροφή.

Σε πολλές χώρες της Ευρώπης ( στη Γαλλία, την Ιταλία, την Ισπανία, τη Γερμανία) έχουν δημιουργηθεί διάφορες ομάδες  και κινήματα πολιτών που ασχολούνται καθημερινά με θεωρητικά και πρακτικά ζητήματα υλοποίησης της ιδέας της απο-ανάπτυξης. Εχουν αναπτυχθεί δίκτυα ανταλλαγών και επικοινωνίας, συνεταιριστικών τραπεζών, αγροτικών συνεταιρισμών βιολογικών προϊόντων και βιοτεχνιών που αυτοδιοικούνται και λειτουργούν δημοκρατικά. Το νόημα των κινημάτων της αποανάπτυξης δεν περιορίζεται στην μείωση της ποσοτικής οικονομικής ανάπτυξης αλλά και στην αμφισβήτηση της κυρίαρχης οικονομικής θεωρίας των δήθεν ειδικών.

Η περίφημη οικονομική ανάπτυξη στις δεκαετίες του 80 και του 90 δεν έκαναν τους ανθρώπους πιο ευτυχισμένους απλώς κατέστρεψαν το περιβάλλον, οξύνοντας ταυτόχρονα τις κοινωνικές και οικονομικές ανισότητες. Οι άνθρωποι καταναλώνοντας περισσότερα αγαθά δεν έγιναν πιο ευτυχισμένοι. Η οικονομική ανάπτυξη συμβάδιζε με πολιτισμική και φθίνουσα κοινωνική ευημερία. Αυτός ήταν και ο τίτλος ενός βιβλίου που δημοσίευσε το 1981, στα αγγλικά, ο Ξενοφών Ζολώτας, καθηγητής οικονομικών που είχε διατελέσει και Διοικητής της Τράπεζας Ελλάδος. (Economic Growth and declining Social Welfare. Bank of Greece, Athens 1981) (βλ. και σχετική βιβλιοπαρουσίαση μας στο περιοδικό ΟΙΚΟΤΟΠΙΑ, τεύχος 32/2005, σελ 71-75)

Ο Ζολώτας  έχοντας παρακολουθήσει συτηματικά  τις συνέπειες της οικονομικής ανάπτυξης  επάνω στην κοινωνική ευημερία  είχε διαπιστώσει το συνεχιζόμενο χάσμα  ανάμεσα  στην βαθμίδα οικονομικής ανάπτυξης και στην αύξηση της κοινωνικής ευημερίας στις ανεπτυγμένες βιομηχανικά  κοινωνίες. Το πρόβλημα το είχε συνοψίσει  στο ερώτημα σχετικά με τον τύπο της περεταίρω οικονομικής ανάπτυξης, που θα ήταν «βέλτιστη», δηλαδή που θα οδηγούσε  στην μεγιστοποίηση της γενικής κοινωνικής ευημερίας.

Ο προβληματισμός του φυσικά δεν αναφερόταν στους  αναπτυσσόμενες χώρες που βίωναν καθημερινά ακραίες καταστάσεις έλλειψης και στερήσεων. Αναφερόταν μόνο στις κοινωνίες της αφθονίας στις οποίες  η  μη ποιοτική οικονομική ανάπτυξη ωδήγησε  όχι μόνο στη ληστρική  εκμετάλλευση των φυσικών πόρων αλλά και στην ραγδαία  χειροτέρευση του φυσικού περιβάλλοντος, την αποξένωση των ανθρώπων  και στην αύξηση του κοινωνικού κόστους. Ειδικές μελέτες ψυχολόγων έχουν δείξει οτι η κατανάλωση δεν φέρνει την ευτυχία αλλά αυτή εξαρτάται περισσότερο απο την ικανοποίηση κάποιων βασικών αναγκών του ανθρώπου που έχουν σχέση με την αυτοσυντήρηση, την αίσθηση ασφάλειας και γαλήνης που φέρνουν οι φίλοι και η δημιουργική ζωή.

Κάποιοι οπαδοί της αποανάπτυξης υποστηρίζουν την άποψη οτι η κρίση που αντιμετωπίζει η χώρα μας δεν έχει ανάγκη την εκ νέου ανάπτυξη αλλά μια εθελούσια αποανάπτυξη.

Οι κοινωνικοί οικολόγοι εδώ και χρόνια μίλαγαν για την ανάγκη μιας ισόρροπης, κατάλληλης, βιώσιμης και αξιοβίωτης ανάπτυξης, που δεν έχει καμιά σχέση με  το ιδεολόγημα της διαρκούς ποσοτικής οικονομικής ανάπτυξης. Το πέρασμα σε ένα διαφορετικό τρόπο ζωής και ένα διαφορετικό οικονομικό μοντέλλο οργάνωσης της κοινωνίας είναι θέμα που απαιτεί μεγάλες θεωρητικές, πολιτικές συζητήσεις και αναλύσεις.

Σε εποχές ανεξέλεγκτης κεφαλαιοκρατικής παγκοσμιοποίησης η

συζήτηση για  στροφή σε μικρές τοπικές κοινωνίες, στην προστασία των δημόσιων αγαθών, στη λιτότητα, στην αύξηση του ελεύθερου χρόνου, στη θεσμοθέτηση ενός εξασφαλισμένου για όλους εισοδήματος διαβίωσης, η δωρεάν ιατρική περίθαλψη και εκπαίδευση, μοιάζουν άπιαστες ουτοπίες. Ομως η ιστορία μας διδάσκει οτι κάθε ουσιαστική πρόοδος της ανθρωπότητας έγινε με την πραγματοποίηση αυτού που κάθε φορά εθεωρείτο αδύνατο και ουτοπικό. 

Γιατί χρειαζόμαστε προγνώσεις ;

Πολλοί συνηθίζουν στις αρχές κάθε  νέας χρονιάς να μην περιορίζονται σε αναδρομές σε όσα, κατά τη γνώμη τους, σημαντικά γεγονότα συνέβησαν τη χρονιά που πέρασε αλλά επιχειρούν να διατυπώσουν προγνώσεις και για τη χρονιά/ες που έρχονται.

Επειδή όμως αυτό δεν το κάνουν μόνο οι επαγγελματίες της δημοσιογραφίας, για ευνόητους λόγους, αλλά μοιάζει να είναι μια ενδιάθετη τάση όλων των ανθρώπων θα άξιζε ίσως να σκεφτούμε λιγάκι γιατί συμβαίνει αυτό και ποιά είναι η ιδεολογική του/κοινωνική του λειτουργία. Οι άνθρωποι προικισμένοι απο την βιολογική και κοινωνική/ιστορική τους εξέλιξη με αισθήσεις, μνήμη, και φαντασία μπορουν να διαμορφώνουν εμπειρίες και  γνώσεις για τον κόσμο ώστε να είναι σε θέση να προσανατολίζονται σ’αυτόν, να ζούν το παρόν και να προγραμματίζουν τις μελλοντικές στιγμές της ζωής τους.

Θα μπορούσαμε αρχικά να διακρίνουμε τις προγνώσεις σε βραχυπρόθεσμες και  μακροπρόθεσμες. Μια πρόγνωση π.χ. για τον καιρό έχει επεκταθεί, στην εποχή μας, σε λίγες μέρες οπότε μπορούμε να περιμένουμε με σχετική πάντα πιθανότητα ότι αύριο θα χιονίσει ή θα βρέξει. Επίσης με τα σημερινά ιατρικά δεδομένα μπορούμε να προβλέψουμε οτι ένα παιδί θα γίνει υψηλό και πόσο ! Οταν προχωρήσουμε όμως σε πιο μακρυνές στο χρόνο προγνώσεις τα αποτελέσματα αποδεικνύονται εκ των υστέρων διασκεδαστικά ή τραγικά.

Προγνώσεις κατά κανόνα νομιμοποιούνται να κάνουν οι θετικοί επιστήμονες, οι οποιοι είναι σε θέση να προβάλλουν την κεκτημένη γνώση στο μέλλον και να προ-γνώσουν ποιές απο τις σημερινές τάσεις σε ένα πεδίο θα περάσουν απο το στάδιο της δυνατότητας σ’εκείνο της πραγματικότητας. Το πρόβλημα βέβαια είναι οτι η θετική επιστήμη προσφέρει μόνο εμπειρικές αλήθειες που εκτείνονται βασικά σ’αυτό που υπάρχει. Δεν περικλέιουν αυτό που θα είναι αύριο ή θα πρέπει να γίνει.

Απο τα μέσα του 20^ου αιώνα επιστήμονες είχαν προγνώσει τους κινδύνους που μας απειλούσαν απο την αύξηση της παγκόσμιας θερμοκρασίας. Αντίθετα αρχικά δεν είχαν αντιληφθεί τους κινδύνους που μας απειλούσαν απο τη χρήση των χλωροφθορανθράκων που «τρυπούσαν» το στρώμα του όζοντος. Με παρόμοιο τρόπο είχαν υποτιμήσει τους κινδύνους και τις παράπλευρες συνέπειες απο τη λειτουργία πυρηνικών εργοστασίων. Σήμερα μάλιστα κάποιοι  τολμούν να επαναφέρουν την τεχνολογία αυτή στην επικαιρότητα για την παραγωγή δήθεν «καθαρής» και φιλικής για το περιβάλλον μορφής ενέργειας..

Αν δυσκολεύονται οι στατιστικολόγοι και οι οικονομέτρες να προγνώσουν με βεβαιότητα το μέλλον οι κοινωνικοί επιστήμονες έχουν να αντιμετωπίσουν ακόμη μεγαλύτερες δυσκολίες στις προγνώσεις τους. Δεν υπάρχει μια κοινωνιολογία της πρόγνωσης, ενώ η ψυχολογία περιορίζεται σε εικασίες γιά τους λόγους που αναγκάζουν τα άτομα και τις κοινωνίες να δημιουργούν και να καλλιεργούν θετικές ψευδαισθήσεις, οράματα και όνειρα για το μέλλον.

Η πρόγνωση αναφέρεται συνήθως σε ένα εναλλακτικό σύμπαν, όπου όλα θα είναι ήσυχα, προβλέψιμα, μη απειλητικά. Η πρόγνωση έχει ένα σκοπό. Οχι να κερδίσουμε ένα στοίχημα με το μέλλον αλλά να εκφράσουμε μια ελπίδα σχετικά μ’αυτό που θα μας άρεσε να υπάρχει στο μέλλον. Οι μελλοντικές χίμαιρες και φαντασιοπληξίες συνήθως στηρίζονται στην υπερεκτίμηση των δυνατοτήτων της επιστήμης και της τεχνολογίας να λύσουν προβλήματα που παρέμειναν άλυτα στον παρόντα χρόνο.  Οσοι συνεχίζουν να πιστεύουν άκριτα στην ιδεολογία της προόδου, που ήταν κυρίαρχη απο την περίοδο της Νεωτερων χρόνων  μέχρι τον 20 αιώνα, λησμονούν ότι η τεχνολογική πρόοδος είναι και θέμα πολιτικής βούλησης και εξαρτάται απο την ενίσχυση της επιστημονικής έρευνας σε πεδία και κατευθύνσεις πέρα απο τις κυρίαρχες τάσεις και κατευθύνσεις που έχουν αποκλειστικό στόχο την βραχυπρόθεσμη υλοποίηση της γνώσης και την μετατροπή της σε ανταλλακτική αξία.

Οι άνθρωποι επιθυμούν να γνωρίζουν το μέλλον για να είναι σε θέση να πάρουν τη σωστή απόφαση σε περίπτωση που βρίσκονται αντιμέτωποι με περισσότερους εναλλακτικούς τρόπους δράσης. Για να γνωρίζω τι μου συμβαίνει σήμερα πρέπει να γνωρίζω τον εαυτό μου και τις δυνατότητες που έχω στη διάθεσή μου για να προγραμματίσω τις μελλοντικές πράξεις μου.

Στην εποχή μας κάποιοι βλέπουν στις εξελίξεις της Μοριακής Βιολογίας νέες δυνατότητες για να προγραμματίσουν π.χ. την προσωποπαγή θεραπεία ασθενειών τους ή  ένα μέλλον για τα παιδιά τους, χωρίς ανίατες ασθένειες. Κάποιοι μιλάνε ήδη για το Μετα-ανθρώπινο μέλλον μας οραματιζόμενοι την παράταση της ζωής επ’ αόριστον, με αντικατάσταση ζωτικών οργάνων, ή ακόμη και την ίδια την αθανασία...

Οι άνθρωποι χρειάζονται προγνώσεις και οράματα για το μέλλον για να έχουν την αίσθηση οτι ελέγχουν τη μοίρα τους, για να νοιώθουν ασφάλεια και να διώχνουν τον φόβο. Μελέτες για την ψυχολογία της αντίληψης του κινδύνου βρήκαν οτι μια απο τις μεγαλύτερες επιρροές πάνω στο φόβο είναι η αβεβαιότητα. Οσο πιο λίγα γνωρίζουμε  τόσο νοιώθουμε οτι απειλούμαστε, επειδή η έλλειψη γνώσης  σημαίνει και άγνοια  των μέσων που απαιτούνται για την αντιμετώπιση μιας απειλής που έχει σχέση με την υγεία, την ασφάλεια ή την ίδια μας τη ζωή. Αρα η γνώση ακόμη και όταν είναι ατελής μας δίνει δύναμη, το αίσθημα οτι ελέγχουμε τα πράγματα, μας καθησυχάζει, ακόμη και αν η εκτίμησή μας είναι λανθασμένη.

Αυτό σημαίνει οτι η μελλοντολογία έχει σίγουρα μέλλον. Οι άνθρωποι πάντα θα αναζητούν ένα κάποιο έλεγχο πάνω στο μέλλον τους. Πάντα θα επιθυμούν να γνωρίζουν με τι θα μοιάζει το αύριο. Πάντα θα ανατρέχουν στα έργα επιστημονικής φαντασίας, στις προβλέψεις των «ειδικών» και θα αναζητούν παρηγοριά και ελπίδα στις αόριστες μεν αλλά χρήσιμες γι’αυτούς απαντήσεις π..χ. των θρησκειών, για την μεταθανάτιο «ζωή» τους...

Απο τους πανάρχαιους χρόνους οι οιωνοσκόποι παρατηρώντας και ερμηνεύοντας τους οιωνούς  επιχειρούσαν να διαγνώσουν το άδηλο μέλλον και να καθησυχάσουν τους συμπολίτες τους. Το ίδιο γίνεται και στις μέρες μας. Το μόνο που άλλαξε είναι η πεποίθησή μας οτι έχομε μεγαλύτερο έλεγχο πάνω στις συνθήκες της ζωής μας, ότι είμαστε ικανοί να μεταφράσουμε τα σημεία, τους οιωνούς, με μεγαλύτερη πιθανότητα επιτυχίας. Οι σοφοί μας λέει ο Αλεξανδρινός  ποιητής οι άνθρωποι γνωρίζουν τα γινόμενα, μόνο οι σοφοί αντιλαμβάνονται τα προσερχόμενα... «σοφοί δε προσιόντων».

Η όπως το διατύπωσε ένας άγγλος ποιητής « Ο παρελθών και ο παρών χρόνος θα είναι παρόντες στον μέλλοντα χρόνο». Πάντως  ένα είναι σίγουρο. Η πορεία του κόσμου και της ανθρώπινης κοινωνίας δεν είναι προδιαγεγραμμένη προς οποιαδήποτε κατεύθυνση. Μπορεί να είναι μια κοινωνία της ανισότητας, της ανελευθερίας, της φτώχειας και της οικολογικής καταστροφής όπως θα μπορούσε να είναι και μια κοινωνία της αλληλεγγύης  και της κοινωνικης δικαιοσύνης, πραγματοποιώντας τα οράματα και τις προγνώσεις των αισιόδοξων διανοητών του Διαφωτισμού του 18^ου αιώνα και των ουτοπικών πρώιμων σοσιαλιστών.

Ο 16^ος αιώνας μας έδωσε την έννοια της «ουτοπίας», ο 20^ος μας προσέφερε αρκετές δυσάρεστες «δυσ-τοπίες», ας ελπίσουμε οτι η ανθρωπότητα μαθαίνοντας απο τα λάθη της θα μας επιτρέψει στο μέλλον να δούμε και όψεις «ευ-τοπίας», μιας βιώσιμης δηλαδή και αξιοβίωτης ουτοπίας.. Η ου-τοπια του μέλλοντος όσο και να λαχταράει να υπόσχεται οτι θα είναι μια ευ-τοπία αποδεικνύεται συνήθως οτι αποτελεί και θα αποτελεί μια δύσ-τοπιά μιά δύσκολα πραγματοποιήσιμη ουτοπία. Ομως η ανθρωπότητα δεν προχωράει χωρίς μελλοντικά όράματα, χωρίς προγνώσεις και ουτοπικούς οραματισμούς. Οπως έλεγε ο Οσκαρ Γουάλντ «ενας χάρτης του κόσμου που δεν θα περιέχει και τη νήσο της ουτοπιας δεν αξίζει να τον ταξιδέψεις.. Η πρόοδος της ανθρωπότητας σ’αυτό ακριβώς έγκειται. Στην πραγματοποίηση αυτού που μοιάζει αδύνατο.»

ΔΙΕΘΝΗ  ΟΙΚΟΛΟΓΙΚΑ   ΝΕΑ

                                            

Νέα Υόρκη. Ενώ είναι γνωστά πιά τα πενιχρά αποτελέσματα της Παγκόσμοιας Διάσκεψης για το Κλίμα, στο Μεξικό, ο Γενικός Γραμματέας του ΟΗΕ Βαν Κι Μούν, δήλωσε οτι « ανάμεσα σ’αυτά που απαιτεί η επιστήμη και τις διαπραγματεύσεις των κρατών υπάρχει ένα τεράστιο  χάσμα». Τη δήλωση αυτή την έκανε κατά την παρουσίαση μιας έκθεσης του Περιβαλλοντικού Προγράμματος του ΟΗΕ που είχε τον χαρακτηριστικό τίτλο : «Το χάσμα  των γιγατόνων».

Εννοούσε τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου, σ’όλο τον κόσμο, που έφτασαν, το 2009, τους 48 γιγατόνους.Υπολογίζεται οτι το 2010 οι εκπομπές θα αυξηθούν κατά  3% ακόμη. Αν συνεχιστεί αυτή η πορεία αύξησης το 2020 οι ετήσιες εκπομπές θα έχουν φτάσει τους 56 γιγατόνους ! Εχει όμως υπολογιστεί οτι για να επιτευχθεί ο στόχος της μη αύξησης της θερμοκρασίας του πλανήτη πάνω απο 2 βαθμούς Κελσίου δεν θά πρέπει οι εκπομπές αερίων να ξεπεράσουν τους 51 γιγατόνους. Υπάρχει λοιπόν ένα «χάσμα» πέντε γιγατόνων απο το σημείο όπου θα έπρεπε να φτάσουμε το 2020.

Σύμφωνα με τον εκπρόσωπο του «Ινστιτούτου για τη μελέτη των συνεπειών της αλλαγής του κλίματος», που εδρεύει στο Πότσνταμ, «κατά πάσα πιθανότητα θα ζήσουμε φέτος ένα νέο ρεκόρ θερμοκρασίας». Ο αριθμός των ανεξέλεγκτων πυρκαγιών αυξήθηκε αισθητά το 2010, και έφτασε τις περιοχές της κεντρικής Ρωσσίας.. «Ηδη σήμερα ζούμε «προπομπούς» του κλίματος που δείχνουν ότι θα επικρατήσει ξηρασία στη Νότια και Κεντρική Ευρώπη και σε τμήματα της Βόρειας Αμερικής». Το γεγονός οτι οι χειμώνες στην κεντρική Ευρώπη γίνονται όλο και πιό ψυχροί είναι συνέπεια της αλλαγής του κλίματος. Η μείωση των πάγων στην Αρκτική θερμαίνει τα κατώτερα στρώματα της ατμόσφαιρας, που προκαλούν διαταραχές στα ρεύματα αέρων και έχουν ως συνέπεια  την ψύξη του Βόρειου Ημισφαίριου. Ολα αυτά δεν φαίνεται να φτάνουν στα αυτιά και τους σχεδιασμούς των ισχυρών του κόσμου που συνεχίζουν να εθελοτυφλούν.

Βερολίνο. Στο άλλο μεγάλο μέτωπο της γενετικής τεχνολογίας διαπιστώθηκε οτι κύκλοι της |Ευρ. Ενωσης καλύπτουν επιστήμονες υπεύθυνους για τα τρόφιμα, οι οποίοι εργάζονται παράλληλα.. για ένα ερευνητικό κέντρο, το Διεθνές Ινστιτούτο Επιστημών της Ζωής, που πρόσκειται στην  γενετική βιομηχανία ! Οι γνωματεύσεις και οι πραγματογνωμοσύνες τους  διευκολύνουν την αδειοδότηση γεγετικά τροποποιημένων φυτών ! Ο διπλός ρόλος αυτών των επιστημόνων υποσκάπτει την αξιοπιστία των υπηρεσιών της  Ευρ. Ενωσης.

Χαρακτηριστικό είναι οτι μέλη αυτού του Ινστιτούτου είναι αποκλειστικά φίρμες  όπως είναι η Μονσάντο και η Μπάγιερ. Οι εταιρείες αυτές είναι υποχρεωμένες να τα καταθέσουν για έλεγχο τα γενετικά τροποποιημένα φυτά τους, σχετικά με την πιθανή επικινδυνότητά τους..Οι ειδικοί πραγματογνώμονες κατέτασσαν αυτά τα είδη στα  ακίνδυνα ! Σε τέτοιες εκτιμήσεις στηρίζεται η Ευρ. Επιτροπή για να αποφασίσει αν ενα φυτό επιτρέπεται να χρησιμοποιηθεί  ή όχι.

Οι οικολογικά ενημερωμένοι πολίτες και οι οργανώσεις τους για την προστασία του περιβάλλοντος, επικαλούμενοι την «αρχή της προφύλαξης», θεωρούν τους πιθανούς κινδύνους απο γενετικά τροποποιημένα φυτά ως πολύ μεγάλους και ανεξέλεγκτους, επειδή τροποποιούν με τεχνικό τρόπο το γενετικό υλικό.

Βρυξέλλες. Σύμφωνα με σχέδια της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, για την Αγροτική Πολιτική μετά το 2013, στο μέλλον  στην κατανομή των επιχορηγήσεων θα παίζουν μεγαλύτερο ρόλο οικολογικά και κοινωνικά κτιτήρια . Οι αγρότες θα πρέπει να καλλιεργούν με φιλικό τρόπο προς το περιβάλλον για να πάρουν επιδοτήσεις !

Κάθε χρόνο πληρώνει η ΕΕ 60 δισ. ευρώ για την Αγροτική Πολιτική της. Πρόκειται για το μεγαλύτερο κονδύλιο του Προϋπολογισμού της. Οι αγρότες που χρησιμοποιούν  τα 40% των εδαφών της Ευρώπης επηρεάζουν σοβαρά  τη φύση, όντας υπεύθυνοι για μεγάλο ποσοστό των αερίων του θερμοκηπίου. Τις συνέπειες της κλιματικής αλλαγής τις νοιώθουν όμως πρώτοι οι αγρότες, αφού θα  πρέπει αντιμετωπίσουν άμεσα τις διακυμάνσεις των εσόδων τους..

Αγρότες που διατηρούν τις καλλιεργειές τους με φιλικό προς το περιβάλλον τρόπο θα παίρνουν οικολογικές προσαυξήσεις στις επιδοτήσεις τους. Ιδιαίτερα θα επιδοτούνται αγρότες δύσκολων περιοχών, όπως είναι τα ορεινά χωράφια όπου δύσκολα μπορούν να χρησιμοποιηθούν  γεωργικά μηχανήματα και έχουν ετσι μεγαλύτερο κόστος παραγωγής. Η αυξημένη οικονομική βοήθεια έχει σκοπό να εμποδίσει  την εγκατάλειψη των χωραφιών και την πληθυσμιακή ερήμωση ολόκληρων περιοχών.

Δυστυχώς παραμένει αμφίβολο το τι θα πραγματοποιηθεί απο αυτά τα σχέδια, αφου απαιτείται η σύμφωνη γνώμη του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και των κρατών μελών.  Πιο συγκεκριμένες νομοθετικές προτάσεις αναμένονται μέσα στο 2011. 

Απo-ανάπτυξη, η μόνη βιώσιμη απάντηση στην οικονομική και περιβαλλοντική κρίση

 

1. Εισαγωγή 

Στον λίγο χρόνο που έχω στην διάθεσή μου, θα υποστηρίξω, αντίθετα στο ρεύμα, ότι η τρέχουσα διεθνής οικονομική ύφεση δεν αποτελεί κρίση, αλλά ευκαιρία. Ευκαιρία να απαλλαγεί η Δυτική κοινωνία από την μανία της ανάπτυξης. Ευκαιρία, για αυτό που θα ονομάσω, οικονομική από-ανάπτυξη.

Θα ξεκινήσω την παρουσίαση μου ορίζοντας τι είναι η από-ανάπτυξη. Στην συνέχεια θα επιχειρηματολογήσω ότι η από-ανάπτυξη είναι αναγκαία. Θα παρουσιάσω συγκεκριμένες πολιτικές προτάσεις στα πλαίσια της από-ανάπτυξης και θα εντοπίσω ομοιότητες και διαφορές με τις πολιτικές των Οικολόγων Πράσινων. Τέλος θα απαντήσω στους εύλογους φόβους που γεννά η ιδέα της από-ανάπτυξης.

 

2. Ορισμός: πρώτον, τι σημαίνει από-ανάπτυξη;

Η από-ανάπτυξη αναφέρεται πρωτίστως στην ανάγκη αποσύνδεσης του στόχου της κοινωνικής ευημερίας από τον στόχο της οικονομικής μεγάθυμης, της αύξησης δηλαδή του ΑΕΠ. Η πρόταση της από-ανάπτυξης είναι απλή. Μπορούμε να ζήσουμε καλύτερα χωρίς να χρειάζεται να παράγουμε ή να καταναλώνουμε όλο και περισσότερο.

Ακόμα πιο ριζοσπαστικά, η από-ανάπτυξη προτείνει μια ανάστροφη διαδικασία απο-μεγέθυνσης, ή σμίκρυνσης αν θέλετε, της οικονομίας, δηλαδή ελάττωσης της συνολικής παραγωγής και της συνολικής κατανάλωσης. Η διαδικασία αυτή είναι απαραίτητη, όπως θα εξηγήσω, αν θέλουμε να αποφύγουμε την οικολογική καταστροφή. Και αν την διαχειριστούμε σωστά, η απο-ανάπτυξη όχι μόνο δεν θα οδηγήσει σε αύξηση της ανεργίας και της φτώχειας, αλλά μπορεί και να βελτιώσει την ποιότητα της ζωής μας.

Ο όρος απο-ανάπτυξη μεταφράζει στα ελληνικά το γαλλικό décroissance, ή το αγγλικό de-growth, όρος ο οποίος πρωτοεισήχθη από τους οικονομολόγους Jacques Grinevald του Πανεπιστημίου της Ζυρίχης, και Serge Latouche του Πανεπιστημίου της Σορβόννης. Ο τελευταίος έχει γράψει σειρά δημοφιλέστατων βιβλίων πάνω στο θέμα και πολλά άρθρα στην Γαλλική και Διεθνή έκδοση της Le Monde.

Στην Γαλλία, και κατά δεύτερο λόγο στην Ιταλία και την Ισπανία, έχουν γεννηθεί κινήματα πολιτών τα οποία σήμερα αριθμούν χιλιάδες μέλη και τα οποία εργάζονται και εφαρμόζουν καθημερινά, μακριά από ακαδημαϊκές συζητήσεις, την ιδέα της από-ανάπτυξης. Τα κινήματα αυτά έχουν ενεργό ρόλο στην ανάπτυξη δικτύων ανταλλαγών και κοινοτικών νομισμάτων, κοινόκτητων οικισμών και οικολογικών καταλήψεων, κοινόκτητων συστημάτων επιδιόρθωσης ποδηλάτων ή χρήσης αυτοκινήτων, συνεταιριστικών τραπεζών, αγροτοσυνεταιρισμών βιολογικών προϊόντων και οικολογικών αυτό-διοικούμενων βιοτεχνιών.

Το μήνυμα της απο-ανάπτυξης δεν είναι απλά ότι πρέπει να καταναλώνουμε λιγότερο. Ανατρέποντας το τοτέμ της οικονομικής ανάπτυξης, η από-ανάπτυξη μας καλεί να επανακτήσουμε την οικονομία από τα χέρια των ειδικών. Να επανα-πολιτικοποιήσουμε δηλαδή την δημόσια συζήτηση για το τι οικονομία θέλουμε και για ποιο σκοπό.

 

3. Αιτιολόγηση: γιατί να από-αναπτυχθούμε;

Επειδή η οικονομική ανάπτυξη δεν είναι βιώσιμη. Δεν είναι βιώσιμη οικολογικά, δεν είναι βιώσιμη κοινωνικά, δεν είναι βιώσιμη ούτε καν οικονομικά. Η έννοια της βιώσιμης ανάπτυξης είναι ένα οξύμωρο το οποίο πρέπει να μπει στο χρονοντούλαπο της ιστορίας.

Πρώτον, γιατί δεν είναι οικολογικά βιώσιμη η ανάπτυξη; Σας παραθέτω απλούς υπολογισμούς, από ένα άρθρο του καθηγητή Tim Jackson στο περιοδικό New Scientist. Ας υποθέσουμε, γράφει ο Jackson έναν παγκόσμιο πληθυσμό εννέα δισεκατομμυρίων το 2050, ο οποίος θα έχει επιτύχει ένα εισόδημα ίσο με αυτό του μέσου Ευρωπαίου. Ας υποθέσουμε επίσης για την Ευρώπη μέσο ετήσιο ρυθμό ανάπτυξης 2%, ίσο δηλαδή με αυτόν πριν από την κρίση. Αν θέλουμε η συγκέντρωση των αερίων του θερμοκηπίου στην ατμόσφαιρα να μην ξεπεράσει το κατώτατο όριο που έθεσαν οι επιστήμονες για να αποφύγουμε την κλιματική καταστροφή, θα πρέπει έως το 2050, το 98% της οικονομικής παραγωγής να βασίζεται σε ανανεώσιμες πηγές ενέργειας. Ακόμα και στο πιο αισιόδοξο τεχνολογικά και πολιτικά σενάριο, κάτι τέτοιο είναι αδύνατο. Τα τελευταία 20 χρόνια, και με όλη την υποτιθέμενη προσοχή στο περιβάλλον και την βιώσιμη ανάπτυξη, όχι μόνο δεν μειώθηκαν, αλλά αυξήθηκαν οι εκπομπές των ρύπων, στον αναπτυσσόμενο κόσμο αλλά και στην Ευρώπη και την Αμερική. Η όποια τεχνολογική πρόοδος επισκιάστηκε μακράν από τη ραγδαία συνολική αύξηση στην κατανάλωση.

Αν θέλουμε να αποφύγουμε την καταστροφή, οφείλουμε να ελέγξουμε την ανάπτυξη. Φέτος, με την διεθνή οικονομική ύφεση είναι η πρώτη φορά στην σύγχρονη ιστορία, όπου οι εκπομπές του διοξειδίου του άνθρακα φαίνονται να μειώνονται. Κι όμως κάνουμε ότι μπορούμε για να αντιστρέψουμε τη κατάσταση και να αρχίσουμε ξανά να καταναλώνουμε και να παράγουμε σαν να μην υπάρχει αύριο.

Τα Κράτη μπροστά στο φάσμα της ανεργίας, θυμήθηκαν τον Κέυνς, και αυξάνουν τις δημόσιες δαπάνες, ρίχνοντας χρήμα στην αγορά. Χρήμα για να αλλάξουν τα νοικοκυριά το παλιό τους αυτοκίνητο. Χρήμα για να αγοραστούν τα χιλιάδες σπίτια και εξοχικά που μένουν απούλητα. Με ένα σμπάρο, οι πολιτικές του Κέυνς υπόσχονται δυο τρυγόνια. Και οι εργάτες, στις αυτοκινητοβιομηχανίες και τις οικοδομές δεν θα χάσουν την δουλειά τους, και θα έχουν χρήματα για να αρχίσουν να καταναλώνουν τονώνοντας την αγορά.

Ο Κέυνς, όπως ο ίδιος έλεγε, ενδιαφερόταν μόνο για το αύριο. Μία από τις γνωστές του ρήσεις ήταν ότι «μακροπρόθεσμα, όλοι θα έχουμε πεθάνει». Σήμερα, γνωρίζοντας για το φαινόμενο του θερμοκηπίου, είναι επιεικώς ανεύθυνο να μην σκεφτόμαστε το μέλλον.

Η οικονομική ανάπτυξη ούτε πιο ευτυχισμένους μας κάνει, ούτε βοηθάει τους φτωχούς. Επανειλημμένες επιστημονικές δημοσκοπήσεις δείχνουν ότι η ευημερία στις περισσότερες δυτικές χώρες έφτασε το απόγειο της τη δεκαετία του 60 (στην Ελλάδα ίσως λίγο αργότερα). Από τότε έχει μείνει σταθερή ή μειώνεται. Ο διπλασιασμός της οικονομικής ανάπτυξης και η συνακόλουθη περιβαλλοντική επιβάρυνση στις δεκαετίες του 80 και του 90 δεν μας έχει κάνει διόλου πιο ευτυχισμένους. Όταν είσαι πολύ φτωχός, βρήκαν ειδικοί οικονομολόγοι, το λίγο παραπάνω εισόδημα σου επιτρέπει να ικανοποιήσεις βασικές ανάγκες και σε κάνει πολύ πιο χαρούμενο. Από κει και πάνω τα πλούτη δεν κάνουν καμία διαφορά. Έρευνες διακεκριμένων ψυχολόγων δείχνουν ότι δεν είναι τα χρήματα ή η κατανάλωση τα οποία φέρνουν την ευτυχία, αλλά η ικανοποίηση βασικών αναγκών, η αίσθηση κοινότητας, φιλίας και ασφάλειας ή η αναγνώριση από τους άλλους. Το χρήμα είναι ένα άσχημο υποκατάστατο για όλα αυτά.

Επίσης παρά την συνεχιζόμενη ανάπτυξη τις τελευταίες δεκαετίες στις Δυτικές χώρες, οι κοινωνικές ανισότητες έχουν οξυνθεί. Υπολογίζεται ότι χρειάζονται 166 Ευρώ αύξησης του παγκόσμιου ΑΕΠ, για να καταλήξει μόνο 1 ευρώ παραπάνω σε αυτούς στον Τρίτο Κόσμο που ζουν κάτω από το όριο της απόλυτης φτώχειας. Αντιθέτως, η απελευθέρωση της κοινωνικής πολιτικής από φανταστικούς περιορισμούς στο όνομα της οικονομικής ανάπτυξης μπορεί να ανοίξει νέες δυνατότητες αναδιανομής του πλούτου. Και η απο-ανάπτυξη στην πλούσια Δύση, θα αφήσει χώρο και πόρους στις αναπτυσσόμενες χώρες να μπορέσουν να αναπτυχτούν τόσο όσο χρειάζεται για να ικανοποιήσουν τις βασικές ανάγκες των πληθυσμών τους.

Τέλος η οικονομική ανάπτυξη δεν είναι ούτε καν οικονομικά βιώσιμη. Όπως είπε και ο προηγούμενος ομιλητής η αίσθηση ότι αναπτυσσόμαστε οφείλεται στο ψέμα του δείκτη που λέγεται ΑΕΠ και ο οποίος δεν υπολογίζει τα περιβαλλοντικά ή κοινωνικά κόστη, και μετρά τα χρήματα που παν για την απορρύπανση ή τις φυλακές ως ανάπτυξη. Σήμερα αντιμετωπίζουμε κόστη που κουκουλώσαμε στο παρελθόν. Η πρόσφατη κρίση, εν μέρει, έχει να κάνει και με τον πανικό που επικράτησε στις αγορές το 2007 με τα νέα ότι ο ρυθμός άντλησης των αποθεμάτων του πετρελαίου χτυπάει κορυφή. Οι κλιματικές καταστροφές ήδη επηρεάζουν την οικονομία, όπως ο τυφώνας Κατρίνα στη Νέα Ορλεάνη. Στο μέλλον, και αν δεν αποτρέψουμε την κλιματική αλλαγή, φαινόμενα όπως η Κατρίνα θα είναι όλο και συχνότερα, διαβάλλοντας όποια προσπάθεια οικονομικής ανάπτυξης.

Τα επιτόκια στα δάνεια βασίζονται σε εξωπραγματικές προσδοκίες ανάπτυξης. Ουσιαστικά δανειζόμαστε από το μέλλον, με την πίστη ότι θα γινόμαστε πάντα πιο πλούσιοι για να ξεπληρώσουμε το χρέος. Η φούσκα όμως έσπασε. Η φανταστική οικονομία των προσδοκιών ξεπέρασε κατά πολύ την πραγματική οικονομία των περιορισμένων φυσικών και ανθρώπινων πόρων.

Η επιλογή που αντιμετωπίζουμε σήμερα δεν είναι μεταξύ ανάπτυξης και από-ανάπτυξης. Είναι μεταξύ μιας καταστροφικής και ανεξέλεγκτης ύφεσης και μιας ελεγχόμενης και βιώσιμης από-ανάπτυξης.

ΑΠΟ-ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΩΡΑ!

Ένας άλλος κόσμος είναι υπαρκτός

Η λύση στην οικονομική κρίση την οποία αντιμετωπίζει η χώρα μας δεν είναι η τόνωση της οικονομίας για την εκ νέου ανάπτυξη, αλλά η εθελούσια απο-ανάπτυξη. Ο όρος απο-ανάπτυξη προτάθηκε την δεκαετία του 70 από τον φυσικό-οικονομολόγο Nicholas Goergescu-Roegen και έγινε δημοφιλής στις μέρες μας από τον Γάλλο ακαδημαϊκό Serge Latoucheⁱ. Η απο-ανάπτυξη είναι μια διαδικασία γενικευμένης ελάττωσης της παραγωγής και της κατανάλωσης, «απο-χρηματικοποίησης» των ανθρώπινων σχέσεων, και επανίδρυσης της κοινωνίας στην βάση της απλότητας, της συντροφικότητας και του διαλόγου.

Η διαρκής οικονομική ανάπτυξη δεν είναι εφικτή σε έναν πλανήτη με φυσικά όρια. Το φτηνό πετρέλαιο και μέταλλα στα οποία βασίστηκε η βιομηχανική επανάσταση τελειώνουν. Δεν υπάρχει άλλη γη να χτίσουμε κι ότι δρόμο ήταν να ασφαλτώσουμε, τον ασφαλτώσαμε. Τα αμάξια και τα εργοστάσιά που παράγουν τα προϊόντα που καταναλώνουμε καταστρέφουν το κλίμα¨ το κόστος από τα ακραία καιρικά φαινόμενα είναι ήδη δυσβάστακτο. Η χρηματοπιστωτική φούσκα, η οποία μας επέτρεψε μέσα από πολύπλοκα επενδυτικά «προϊόντα» να δανειστούμε από το μέλλον για να διατηρήσουμε τους απαραίτητους, πλην αφύσικους ρυθμούς ανάπτυξης, έσπασε. Είμαστε το μέλλον και καλούμαστε να πληρώσουμε τα χρωστούμενα του παρελθόντος. Ακόμα κι αν η παγκόσμια οικονομία επανακάμψει, το μόνο που θα κάνει θα είναι να επιταχύνει την πορεία προς την κλιματική και κοινωνική καταστροφή.

Η οικονομική ανάπτυξη δεν μας κάνει καν πιο χαρούμενους. Στην ανταγωνιστική κοινωνία της αγοράς η επιτυχία δεν μετράται από το αν έχεις αυτός που επιθυμείς, αλλά από το αν έχεις περισσότερα από τον διπλανό σου. Όσο και να μεγαλώνει η οικονομία, όσο και να πλουτίζεις, πάντα θα υπάρχει κάποιος πιο πλούσιος δίπλα σου. Οι μελέτες των ψυχολόγων δείχνουν αυτό που ο απλός κόσμος ξέρει από καιρό¨ τα πλούτη δεν φέρνουν την ευτυχία. Πέρα από ένα ελάχιστο εισόδημα το οποίο είναι απαραίτητο για την ικανοποίηση βασικών αναγκών στέγης και ασφάλειας, τα παραπάνω χρήματα και η παραπάνω κατανάλωση είναι δώρα άδωρα. Ο μέσος Έλληνας είναι σήμερα τέσσερις φορές πιο πλούσιος από το 1980. Είναι έστω και λίγο πιο ευτυχισμένος;

Μια φορά κι ένα καιρό, εμείς οι Έλληνες περηφανευόμασταν για την φιλοξενία μας. Στην δουλειά δεν ζητούσαμε χρήματα από τους γνωστούς μας και στο φαγητό τσακωνόμασταν ποιος θα πληρώσει. Ήμασταν ικανοποιημένοι με τα λίγα: τον ήλιο, την θάλασσα, τον μεσημεριανό μας ύπνο, την συζήτηση με την παρέα και τους κολλητούς μας, το Κυριακάτικο τραπέζι με την οικογένεια, το καλοκαίρι στο χωριό ή το νησί. Δεν συσσωρεύαμε: ότι είχαμε το ξοδεύαμε σ’ ένα γλέντι με τους φίλους μας.

Πόσο μακρινά μοιάζουν όλα αυτά... Πειστήκαμε ότι ήμασταν «υπανάπτυκτοι» κι ότι η ευτυχία ήταν στα λεφτά. Η φιλοξενία έγινε «rooms to let», οι παραλίες γέμισαν ξαπλώστρες και φουσκωτά, κτίσαμε και την τελευταία πιθαμή γης και δάσους. Η παρέα αντικαταστάθηκε από την ιδιωτική τηλεόραση, και η σιέστα από τα βάλιουμ. Φοβόμασταν ότι θα γίνουμε ο τόπος παραθερισμού της υπόλοιπης Ευρώπης: τώρα φοβόμαστε μήπως και πάψουμε να είμαστε. Η συντροφικότητα έδωσε την θέση της στην ιδιωτικότητα και τον άκρατο εγωισμό, η ανθρώπινη επαφή και το κέρασμα στην συναλλαγή και την εκμετάλλευση. Ο εύκολος πλουτισμός αντικατέστησε τη συνεπή εργασία. Από το μέτρο του Αριστοτέλη και την συντροφικότητα και δοτικότητα του Ζορμπά, φτάσαμε στους ψευτογραβατωμένους της Σοφοκλέους, εμπόρους μετοχών μιας οικονομίας που δεν παράγει τίποτα. Όσοι αισθανόμασταν ότι κάτι δεν πάει καλά, ήμασταν απαισιόδοξοι και οπισθοδρομικοί, δεν βλέπαμε την ανάγκη του «εκσυγχρονισμού»: ο κουρέας της Σίφνου έπρεπε να γίνει σύγχρονο κομμωτήριο, και το καφενείο της Αμοργού μπαράκι. Η φυσική ροή της ιστορίας. Έλα όμως που ήταν αφύσικη.

Η φούσκα έσπασε και το ψέμα τελείωσε. Μπροστά μας ανοίγονται δύο δρόμοι¨ η βαρβαρότητα και η εθελούσια απο-ανάπτυξη. Την βαρβαρότητα την βιώνουμε ήδη. Στρατοί ανέργων. Απελπισμένοι μετανάστες στους δρόμους, τους φέραμε εδώ να κτίσουν τα Ολυμπιακά στάδια και τις βίλλες μας, μια και εμείς δεν κάνουμε πια για εργάτες, πάμε όλοι πανεπιστήμιο. Τώρα να φύγουν! Τυφλή βία και σκληρή αστυνόμευση, συγκρούσεις αυτών που χάνουν αυτά που έχουν με αυτούς που δεν έχουν τίποτα να χάσουν. «Μια χούντα μας σώζει». Επιστροφή στο μέλλον του 1930;

Όσοι εργαζόμαστε για την ιδέα της απο-ανάπτυξης οραματιζόμαστε μια άλλη κοινωνία, βασισμένη στην συντροφικότητα και στην χαρά μέσα από την απλότητα. Μια Ελλάδα σαν αυτή των γιαγιάδων μας, μια Ελλάδα σαν τα νησιά των παιδικών μας χρόνων, χωρίς όμως την πολιτική καταπίεση και τα κατηχητικά. Και με το πρόβλημα της βασικής επιβίωσης λυμένο, αφού η πρόοδος στην παραγωγή και την επικοινωνία μας επιτρέπει να ζούμε πολύ πιο άνετα.

Πως πάμε «από εδώ, εκεί»; Στο κίνημα για την απο-ανάπτυξη συζητάμε πληθώρα πολιτικών προτάσεων, από την θεσμοθέτηση βασικού εξασφαλισμένου εισοδήματος και δραστικής μείωσης του ωραρίου της αμοιβόμενης εργασίας, επενδύσεις για την ανάπτυξη οικονομικών συστημάτων υγείας και παιδείας βασισμένα στον ανθρώπινο παράγοντα (το παράδειγμα της Κούβας) και στροφής προς τοπικές κοινωνικές οικονομίες με ανανεώσιμες πηγές ενέργειας ⁱⁱ. Όλα αυτά απαιτούν κοινωνική αποδοχή ενός προτύπου ζωής με λιγότερες υλικές ανέσεις, και άρα πολιτιστική αλλαγή. Απαραίτητη προϋπόθεση είναι η ισότητα και η δικαιοσύνη μέσω της αναδιανομής του εισοδήματος¨ κανείς δεν θα αποδεχτεί να ζει με λιγότερα όταν δίπλα του κάποιοι σπαταλάν πλουσιοπάροχα.

Η ιδέα της απο-ανάπτυξης πάει κόντρα στην συστημική τάση του καπιταλισμού, ο οποίος απαιτεί ανάπτυξη για χάρη της ανάπτυξης και διαρκές κέρδος, κάθε χρόνο μεγαλύτερο. Ισχυρά συμφέροντα θα αντιταχθούν στην πιθανότητα της απο-ανάπτυξης. Οι επιστήμονες τους θα βαλθούν να μας πείσουν ότι είναι αδύνατη, και οι διαφημιστές τους να μας κάνουν να συνεχίσουμε να καταναλώνουμε τα προϊόντα τους. Μόνο ένα μαζικό, ειρηνικό, πολιτικό κίνημα μπορεί να υπερκεράσει αυτές τις δυνάμεις. Όλα αυτά ίσως φαίνονται απίθανα. Αλλά αν η πολιτική ήταν η τέχνη του εφικτού, τότε δεν θα χρειαζόταν να κάνουμε τίποτα: το εφικτό γίνεται από μόνο του. Η πολιτική απαιτεί όραμα για έναν κόσμο διαφορετικό. Η απο-ανάπτυξη προσφέρει το όραμα, μένει σε μας να το υλοποιήσουμε.

Γιώργος Καλλής, Καθηγητής ICREA, Αυτόνομο Πανεπιστήμιο της Βαρκελώνης, www.eco2bcn.es.

i Το βιβλίο του Serge Latouche «Το στοίχημα της απο-ανάπτυξης» κυκλοφορεί στα Ελληνικά από τις Εκδόσεις Βάνιας.

ii Το δεύτερο διεθνές συνέδριο για την απο-ανάπτυξη στην Βαρκελόνη, 26-29 Μαρτίου 2009, θα βασiστεί σε πληθώρα ανοικτών συζητήσεων επί συγκερκιμένων πολιτικών προτάσεων (www.degrowth.eu).