ΟΙ ΟΙΚΟΣΟΣΙΑΛΙΣΤΕΣ ΛΕΝΕ.

ΖΟΥΜΕ ΜΙΑ ΒΙΑΙΗ ΜΕΤΑΒΑΣΗ ΑΠΟ ΤΟ ’30 ΣΤΟ ‘50

 

Την προηγούμενη περίοδο των αγώνων, διεκδικήσεων και συγκρούσεων, πολλοί φίλοι από την Αριστερά, τη χαρακτήριζαν παρόμοια με εκείνη του ’30.

Η εργατική τάξη σε όλο τον κόσμο, αγωνιζόταν να κερδίσει το μερίδιο του πλούτου που δικαιούνταν, ειδικά μετά το ντόμινο που προκάλεσε η διεθνής κρίση του ’29 – ’30. Στην Ευρώπη, το εργατικό κίνημα μέσα από μαζικές απεργίες αλλά ακόμα και μέσα από την ένοπλη πάλη, διεκδίκησε καλύτερη ζωή και πιο δίκαιη κοινωνία. Χρειάστηκε να γίνει ένας παγκόσμιος πόλεμος και μερικοί εμφύλιοι, για να μπορέσει το διεθνές κεφάλαιο να καθυποτάξει τους Λαούς του κόσμου. Μετά την ήττα, ήρθε η δεκαετία του ’50, όπου η ανάπτυξη στηρίχθηκε στην υπερεκμετάλλευση της ηττημένης εργατικής τάξης. Εδώ συνίστανται και οι ομοιότητες της δεκαετίας του ’50 με την κατάσταση που ζούμε σήμερα. Η εργατική τάξη αγωνίζεται και διεκδικεί. Όμως η ήττα στα σημεία ή με πτώση, έστω και προσωρινή, είναι σαφής.

Στην Ελλάδα, οι ομοιότητες είναι πιο ξεκάθαρες: Επανέρχονται τα συσσίτια στα σχολεία. Οι Οργανισμοί τίθενται σε εποπτεία. Η παροχή υπηρεσιών είναι έργο των ιδιωτών. Το κράτος δεν «οικοδομεί» - απλά εισπράττει. Τα Σώματα Ασφαλείας και οι Ένοπλες Δυνάμεις απολαμβάνουν «ασυλία» μέτρων, ενώ οι υπόλοιποι Δημόσιοι Υπάλληλοι είναι πλήρως απαξιωμένοι και χαμηλόμισθοι. Νοσοκομεία, Σχολεία και παιδικοί σταθμοί, αποστελεχώνονται και μετατρέπονται σε εταιρείες εισπρακτικού χαρακτήρα. Επανήλθε η χρέωση για έκδοση πιστοποιητικών, όπως τότε τα χαρτόσημα. Τα παραδείγματα και οι ομοιότητες, πληθαίνουν διαρκώς.

Η βίαιη και ταχεία αυτή μετάβαση, οργανώνεται από την ιθαγενή και διεθνή τάξη των εκμεταλλευτών μας και ως μόνη αντιμετώπιση, πρέπει να έχει από μέρους μας μια ίδια ταχεία μετάβαση: από το ’50 στα τέλη της δεκαετίας του ’60. Ανατροπή δηλαδή αυτών που απέτυχαν να δώσουν στο Λαό αυτά που δικαιούται, δηλαδή τα οφέλη της ανάπτυξης και το μερίδιο του πλούτου. Ανατροπή με κάθε μέσο για τον κοινό και δίκαιο σκοπό.

Τάσος Πανταζίδης. Γραμματέας Οικοσοσιαλιστών Ελλάδας.

Φλεβάρης 2012.

Project HELIOS ή ηλιόθερμο;

Project HELIOS ή ηλιόθερμο;

του Τέλη Τύμπα

Ι.

Την εβδομάδα που πέρασε το Υπουργείο Ενέργειας, Περιβάλλοντος και Κλιματικής Αλλαγής (ΥΠΕΚΑ) έδωσε στη δημοσιότητα τις διατάξεις νομοσχεδίου για το Πρόγραμμα ΗΛΙΟΣ, το οποίο έχει ως διακηρυγμένο στόχο την προώθηση της μαζικής εγκατάστασης ‘σταθμών παραγωγής ηλιακής ενέργειας’ στην Ελλάδα, με σκοπό την παραγωγή ηλεκτρικού ρεύματος που θα εξάγεται βορειότερα, σε χώρες όπως η Γερμανία.

Το Project HELIOS αναφερόταν ρητά σε ειδικό άρθρο (13) του κειμένου-οδηγού του δεύτερου γύρου του μνημονίου, του EuroSummit Statement, που συνυπέγραψε η ελληνική κυβέρνηση στις 26-10-2011. Πρόκειται για κολοσσιαίο πρόγραμμα, το οποίο θα δεσμεύσει για δεκαετίες την ελληνική κοινωνία σε ένα συγκεκριμένο τεχνολογικό προσανατολισμό, ο οποίος θα στηρίζει την αναπαραγωγή σε διευρυμένη μορφή της κοινωνικής ηγεμονίας αυτού μας έχει φέρει στη σημερινή κατάσταση: την Ελλάδα του κεφαλαίου της εργολαβίας.

To νομοσχέδιο διευκολύνει τις επιδιώξεις της ιδιωτικής κερδοφορίας του ελληνικού κεφαλαίου όπως αυτό ελέγχεται από το μεγάλο κεφάλαιο του χώρου των κατασκευών. Ευνοεί ταυτόχρονα τις επιδιώξεις του ευρωπαϊκού κεφαλαίου που συσσωρεύεται στη βιομηχανία παραγωγής της τεχνολογίας των βιομηχανικών σταθμών παραγωγής ηλιακής και αιολικής ενέργειας. Δεν πρόκειται, όπως θα δούμε, για πρόγραμμα που ενδιαφέρεται για το περιβάλλον, που θα οδηγήσει, μεταξύ άλλων, στην αντικατάσταση της τεχνολογίας της πυρηνικής ενέργειας από τεχνολογίες κάποιας ανανεώσιμης ενέργειας. Αντίθετα, θα διευρύνει τον καθορισμό των όποιων διεθνικών ροών ηλεκτρικής ενέργειας  από το μεγαλύτερο διεθνώς ενεργειακό κεφάλαιο, αυτό της πυρηνικής ενέργειας.

Η κατάθεση του νομοσχεδίου για το ΗΛΙΟΣ στη Βουλή σηματοδοτεί μια επικίνδυνη κλιμάκωση στην προσπάθεια του κεφαλαίου να αξιοποιήσει τη μεγάλη αγωνία των πολιτών για την δραματική υποβάθμιση του περιβάλλοντος για να αναβαθμίσει ακόμη περισσότερο την κοινωνική του ηγεμονία, με αποτέλεσμα να υποβαθμίσει τελικά ακόμη περισσότερο το περιβάλλον.

Το μέγεθος του εγχειρήματος φαίνεται από αυτά που αναφερόταν στο σχετικό άρθρο του Euro Summit Statement. Το άρθρο αυτό δέσμευε την Ελλάδα σε μια οφειλή μέχρι και 15 δισεκατομμυρίων ευρώ από τα προσδοκώμενα έσοδα του HELIOS. Που σημαίνει ότι τα κεφάλαια που θα κυκλοφορήσουν στο πλαίσιο του HELIOS μπορεί και να είναι πολύ μεγαλύτερα.

Δυστυχώς, η μεγάλη αυτή δέσμευση δεν προκάλεσε το ενδιαφέρον κριτικών κατά τα άλλα αναλύσεων του μνημονίου. Είναι γνωστό ότι το μαύρο κουτί της τεχνολογίας δεν ανοίγει εύκολα. Στην περίπτωση της τεχνολογίας του Rroject HELIOS η κριτική είναι επιπρόσθετα δύσκολη, καθώς δεν έχουμε να αντιπαρέλθουμε μόνο την επικρατούσα τεχνοκρατική υπόθεση περί ουδετερότητας της τεχνολογίας. Η τεχνολογία του Project HELIOS προωθείται με το θετικότερο πρόσημο, ως δεδομένα φιλική στο περιβάλλον. Υπό συνθήκες ακραίας κρίσης προωθείται επιπλέον και ως ιδεώδης για την οικονομία, την ανάπτυξη, τη δημιουργία θέσεων εργασίας, την αξιοποίηση δημόσιας γης κ.ο.κ. Η συγκυρία δε θα μπορούσε να είναι ευνοϊκότερη για την προώθηση του Project HELIOS, το οποίο είναι ταυτόχρονα καθοριστικό παράγωγο αλλά και κορυφαίος τροφοδότης της διαδικασίας συμπαραγωγής κρίσης και μνημονίου. 

ΙΙ.

 Στο HELIOS-ΗΛΙΟΣ συναντούνται αρμονικά δύο ιστορίες. Από τη μια πλευρά, στο εθνικό επίπεδο, κλιμακώνεται αυτό που προετοιμάστηκε με προγράμματα που απαξίωναν την ελληνική γη, ευνοώντας το μετασχηματισμό ακόμη και των παραγωγικότερων για τη γεωργία και την κτηνοτροφία εδαφών σε περιοχές για εγκατάσταση φωτοβολταϊκών. Με τη διαμεσολάβηση των τραπεζών που θα δάνειζαν με το αζημίωτο για την εγκατάσταση των φωτοβολταϊκών, οι έλληνες γεωργοί και κτηνοτρόφοι (και όχι μόνο), θα μετατρέπονταν υποτίθεται σε εισοδηματίες. Το ιδεολόγημα που υποστήριζε και το νέο αυτό χρηματιστήριο ήταν ότι θα μπορούσες να πλουτίζεις χωρίς να εργάζεσαι, με την υποθήκευση απλά της γης σου. Οι σκηνές του συνωστισμού αγροτών για την κατάθεση της σχετικής αίτησης ήταν χαρακτηριστικές.

Η τεχνική κοινότητα της ΔΕΗ κρατούσε και κρατά αποστάσεις, προσπαθώντας να περιορίσει την έκθεσή της σε κάτι τεχνικά ανέφικτο: τη διοχέτευση της όποιας παραγωγής από (κατά νεοφιλελεύθερο τρόπο) άναρχα διεσπαρμένα φωτοβολταϊκά σε ένα δίκτυο που έχει σχεδιασθεί για κάτι τελείως αντίθετο, για μια ομοιόμορφη παραγωγή ηλεκτρισμού σε λίγες και μεγάλες εστίες, το οποίο θα αδυνατούσε να παρέχει και την πιο υποτυπώδη προσαρμογή στα απρόβλεπτα της παραγωγής από αυτά τα φωτοβολταϊκά. Και δεν είναι μόνο ότι η αλλαγή του δικτύου θα απαιτούσε μια τεράστια δημόσια επένδυση. Η μεταφορά ηλεκτρισμού σε μεγάλες αποστάσεις προϋποθέτει εγγενώς την ομοιόμορφη παραγωγή από συγκριτικά λίγες και μεγάλες εστίες. Ένα δίκτυο μεταφοράς που έχει σχεδιαστεί με βάση το φορδιστικό καθορισμό της κατανάλωσης από την παραγωγή είναι ασύμβατο με τις ανομοιομορφίες που εισάγει η διασπαρμένη παραγωγή, ειδικά αυτή από πηγή ενέργειας με απρόβλεπτα μεταβαλλόμενη ροή (ήλιος, αέρας).

Πολύ απλά, δεν υπήρχε και δεν θα μπορούσε να υπάρξει το δίκτυο για μια τέτοια παραγωγή ηλιακής ενέργειας. Ας μην υποτιμήσουμε όμως την δύναμη της ιδεολογίας που συσσωρεύουν τέτοιες πρωτοβουλίες. Η ιδεολογική απαξίωση της γης που απομακρύνει ακόμη περισσότερο την προοπτική της διάθεσής της σε μια συλλογική προσπάθεια για οικολογική γεωργία και κτηνοτροφία, προετοίμασε για αυτό που αποτυπώνεται στο νομοσχέδιο για το ΗΛΙΟΣ. Χωρίς, όπως θα δούμε, να υπάρχει και χωρίς να μπορεί να υπάρξει δίκτυο για τη μεταφορά του ηλεκτρικού ρεύματος από τους σταθμούς ηλεκτρικής ενέργειας του ΗΛΙΟΣ στη Γερμανία ή τις άλλες χώρες της Κεντρικής και Βόρειας Ευρώπης, το κράτος προχωρά στη νομοθεσία για το ΗΛΙΟΣ.

Πολύ φυσιολογικά, το προτεινόμενο νομοσχέδιο είναι πολύ συγκεκριμένο ως προς τη διάσταση που έχει να κάνει με την συσσώρευση όσο περισσότερης δημόσιας γης γίνεται στην υπό σύσταση εταιρεία  ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΗΛΙΟΣ Α.Ε. (PROJECT HELIOSS.A.), καθώς και με την διάθεσή της σε ‘εταιρείες-παραγωγούς’ εγκατάστασης και λειτουργίας σταθμών παραγωγής ηλεκτρισμού από ηλιακή ενέργεια. Αντίθετα, το νομοσχέδιο είναι αφηρημένο ως πως τον τρόπο με τον οποίο θα υπάρξει το διεθνές δίκτυο για την εξαγωγή του ρεύματος σε χώρες με τις οποίες δεν μοιραζόμαστε φυσικά σύνορα.[1]

ΙΙΙ.

Οι δύο διαδρομές εξαγωγής ρεύματος που έχουν αναφερθεί στον τύπο έχουν αποδειχθεί πολλαπλά προβληματικές. Αυτή με την υποθαλάσσια σύνδεση με την Ιταλία είναι προβληματική ως προς το ύψος του κεφαλαίου που θα εξασφαλίσει μια ασφαλή σύνδεση. Η άλλη, μέσω Βαλκανίων, έχει μικρότερο τεχνικό ρίσκο αλλά μεγαλύτερο πολιτικό.[2]

Το πρόβλημα όμως δεν είναι μόνο τα απρόβλεπτα μιας δύσκολης φυσικής γεωγραφίας (στην περίπτωση υποθαλάσσιας σύνδεσης) ή μιας δύσκολης γεωπολιτικής (στην περίπτωση ηπειρωτικής σύνδεσης). Στις διεθνικές διασυνδέσεις του εθνικών δικτύων των ευρωπαϊκών χωρών έχει αναπαραχθεί αυτό που προηγουμένως αναφέρθηκε σε σχέση με το εθνικό δίκτυο της Ελλάδας. Στο διευρωπαϊκό δίκτυο που προκύπτει από τις διασυνδέσεις αυτές αποτυπώνονται οι τρόποι παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας που επικρατούν στο εσωτερικό κάθε εθνικού δικτύου.

Το διεθνικό ευρωπαϊκό δίκτυο μεταφοράς ηλεκτρικής ενέργειας είναι σε καθοριστικό βαθμό ένα άθροισμα εθνικών δικτύων  που ενώνονται στα σύνορα, δεν δίνουν δηλαδή τον τόνο κάποιες διεθνικές ευρωπαϊκές γραμμές μεταφοράς. Οι όποιες διεθνικές γραμμές περιορίζονται στο εσωτερικό ζωνών συνεργασίας μεταξύ συγκεκριμένων χωρών, με τις διάφορες ζώνες να επικοινωνούν μεταξύ τους στα σύνορα τους, χωρίς να υπάρχει μια διεθνική γραμμή που να διατρέχει τις διάφορες ζώνες.[3]

Οι περιορισμοί αυτοί, η κατανόηση των οποίων είναι καθοριστική για την κατανόηση του τι τελικά μπορεί να είναι τοHELIOS-ΗΛΙΟΣ, είναι συντριπτικοί στην περίπτωση των διεθνικών διασυνδέσεων του ελληνικού δικτύου μεταφοράς. Εδώ και τέσσερις δεκαετίες, το δίκτυο αυτό χρησιμοποιείται για να εισάγονται περιορισμένα αλλά κρίσιμης σημασίας ποσά ηλεκτρικής ενέργειας, κυρίως από χώρες με πλεόνασμα πυρηνικής ενέργειας με τις οποίες έχουμε άμεση γειτονία.[4]

Τα παραπάνω αποτυπώνονται στην αποκαλυπτική ειρωνεία μιας σύμπτωσης: η κυβερνητική ανακοίνωση της δημοσίευσης του νομοσχεδίου για διεθνικές αλλαγές μέσω HELIOS έγινε παράλληλα με την ανακοίνωση της απόφασης της κυβέρνησης να κλείσει «μέχρι νεωτέρας» τα ηλεκτρικά της σύνορα λόγω των απρόβλεπτων διαταράξεων που θα μπορούσαν να προέλθουν από την παρατεταμένη κακοκαιρία. Ας επισημάνουμε επίσης την ειρωνεία του να υποθέτει κάποιος την απρόσκοπτη ροή ενέργειας μέσω διεθνικών διασυνδέσεων τη στιγμή που καταρρέουν το ένα μετά το άλλο όλα τα σχέδια για διεθνικούς αγωγούς ενέργειας μέσω φυσικού αερίου.[5]

Γι αυτό και το νομοσχέδιο για το Πρόγραμμα ΗΛΙΟΣ δεν επενδύει παρά μόνο ρητορικά στην προοπτική εξαγωγής ηλεκτρικής ηλιακής ενέργειας από την Ελλάδα. Ο συντάκτης του νομοσχεδίου δεν ενδιαφέρεται για την αειφορεία αλλά για την εργολαβία, δεν ενδιαφέρεται για το περιβάλλον αλλά για το κεφάλαιο. Ενδιαφέρεται γι αυτά ακριβώς στα οποία επικεντρώνεται το νομοσχέδιο: σχεδόν τζάμπα ακίνητα και φθηνές και εύκολες άδειες για χτίσιμο, στην προκειμένη περίπτωση εγκαταστάσεων αυτού που το νομοσχέδιο αποκαλυπτικά αποκαλεί ‘σταθμούς’ παραγωγής ενέργειας. Ενδιαφέρεται δηλαδή για τη διευρυμένη αναπαραγωγή ενός τρόπου κεφαλαιοκρατικής παραγωγής που ηγεμονεύει κατά τις πρόσφατες δεκαετίες στη διαμόρφωση του ελληνικού κοινωνικού σχηματισμού.

Όσο για το κεφάλαιο, ιδωμένο και από την οπτική της διάστασης των διεθνικών του συνεργασιών, αυτό αναγνωρίζεται εκτιμώ στο νομοσχέδιο, καθώς σίγουρα ενδιαφέρεται για τις μαζικές εξαγωγές τεχνολογίας τέτοιων σταθμών παραγωγής ενέργειας στην Ελλάδα.  Η εγκατάσταση των οποίων θα συνδυάζεται με τις όποιες διεθνικές ροές ηλεκτρικών φορτίων, οι οποίες θα υπερκαθορίζονται από το μεγαλύτερο συγκριτικά κεφάλαιο που εκπροσωπεί η εισαγόμενη πυρηνική ενέργεια και όχι το μικρότερο κεφάλαιο της εξαγόμενης ηλιακής και αιολικής ενέργειας των σταθμών αυτών. Αναπαράγοντας και στην περίπτωση αυτή με διευρυμένο τρόπο αυτό που αναφέραμε ότι λαμβάνει χώρα εδώ και τρεις δεκαετίες, την εισαγωγή δηλαδή κρίσιμων ποσοτήτων πυρηνικής ενέργειας στο ελληνικό ηλεκτρικό δίκτυο από το εξωτερικό.

Στη ρητορική περί εξαγωγών ηλεκτρικής ενέργειας μέσω μακρών γραμμών μεταφοράς του εσωτερικού και του εξωτερικού, από σταθμούς παραγωγής ηλιακής ενέργειας τύπου ΗΛΙΟΣ (και σταθμούς παραγωγής αιολικής ενέργειας που βασίζονται σε μεγάλης κλίμακας εισαγόμενες ανεμογεννήτριες που τοποθετούνται ήδη σε μακρές συστοιχίες αιολικών πάρκων με βάση άλλα νομοθετήματα των κυβερνήσεων του μνημονίου), λανθάνει το άνοιγμα ακόμη μεγαλύτερων διαδρόμων στην πυρηνική ενέργεια. Ως ενέργεια βάσης, η οποία θα καθίσταται απαραίτητη όταν δεν φυσά ή δεν έχει ήλιο (ή, πολύ απλά, όταν θα αποδεικνύεται ότι δεν μπορεί να συγκροτηθεί εθνικό δίκτυο με βάση της διάσπαρτη παραγωγή σταθμών ηλιακής και αιολικής ενέργειας).

IV.

Στο HELIOS-ΗΛΙΟΣ συμπυκνώνεται ο μηχανισμός συμπαραγωγής κρίσης και μνημονίου, στο πλαίσιο μιας σύγκλισης συμφερόντων μερίδων του ελληνικού και του ευρωπαϊκού κεφαλαίου. Αναφέρθηκα παραπάνω στο ελληνικό παρελθόν του προγράμματος. Αυτό έδεσε με το ευρωπαϊκό του παρελθόν, τη δεύτερη ιστορία του Project HELIOS. Το πρόγραμμα αυτό προωθούνταν εδώ και κάποια χρόνια από κύκλους του ευρωπαϊκού κεφαλαίου υπό την ονομασία Project DESERTEC. Το DESERTEC αναφερόταν σε μαζική εγκατάσταση σταθμών ηλιακής ενέργειας στη Βόρειο Αφρική, με σκοπό την παραγωγή ενέργειας που θα εξαγόταν στη Γερμανία και αλλού.  Το ενδημικό πρόβλημα της απουσίας γραμμών μεταφοράς εμπόδιζε την ανάπτυξή του. Στο πλαίσιο της διαδικασίας συμπαραγωγής κρίσης και μνημονίου, προέκυψε φυσιολογικά η μεταφορά του προγράμματος στην Ελλάδα και η μετονομασία του σε HELIOS.[6]

Η ιδεολογία του DESERTEC έχει με τη σειρά της ένα βαθύ παρελθόν σε προηγούμενες σκοτεινές περιόδους κρίσης της Ευρώπης. Πολύ ενδεικτικό είναι εδώ το πρόγραμμα του ύστερου μεσοπολέμου ATLANTROPA, το οποίο ήθελε να μετατρέψει την Μεσόγειο της Βόρειας Αφρικής και της Νότιας Ευρώπης σε μια κολοσσιαία υδροηλεκτρική δεξαμενή για την παραγωγή ηλεκτρικού ρεύματος για την Κεντρική και Βόρεια Ευρώπη, με βάση γιγαντιαία φράγματα στο Γιβραλτάρ και αλλού. Το γερμανικής προέλευσηςATLANTROPA, προϊόν και αυτό μιας περιόδου ακραίας κρίσης, είχε μια αντιφατική σχέση με τις διάφορες μορφές αποικιοκρατίας και εθνικισμού. Πολύ χαρακτηριστικά, ο υπό διαμόρφωση ναζισμός ενδιαφερόταν γι αυτό εξαιτίας της αδιαμφισβήτητα τεχνοκρατικής του υπόστασης, ήταν όμως και επιφυλακτικός εξαιτίας της ερμηνείας της Ευρώπης ως υπερεθνικού μορφώματος που συνόδευε τοATLANTROPA.[7]

V.

            Για να κατανοήσουμε τον τεχνικό και κοινωνικό προσανατολισμό του προγράμματος ΗΛΙΟΣ θα μπορούσαμε να το συγκρίνουμε με διατάξεις για την θέρμανση από τον ήλιο που βρίσκονται εδώ και δεκαετίες παντού γύρω μας. Για μια εισαγωγή, μπορούμε να αντιπαραβάλουμε το σταθμό ηλεκτρικής ενέργειας του ΗΛΙΟΣ με το ηλιόθερμο. Εδώ συμπυκνώνονται οι δύο αντιπαρατιθέμενες Ελλάδες. Σε αυτή του ΗΛΙΟΣ αναφερθήκαμε παραπάνω. Η άλλη είναι πολύ πιο κοντά σε αυτή του ηλιόθερμου, της διάταξης που χρησιμοποιείται μαζικά για θέρμανση χωρίς ούτε το ελάχιστο ηλεκτρικό δίκτυο, χωρίς δηλαδή ανταλλαγή ηλεκτρισμού-ενέργειας ως εμπόρευμα. Χωρίς υποστήριξη από το κράτος, με το κράτος συχνά ενάντιο, η Ελλάδα συναγωνιζόταν για δεκαετίες την Αυστρία για την πρώτη θέση παγκοσμίως στην εγκατάσταση ενός πολύχρωμου σύμπαντος ηλιόθερμων, πολλά από τα οποία κατασκευάζονταν στην Ελλάδα.[8]

Αυτό δείχνει ότι η κλίμακα μπορεί να προέλθει και από μια μυριάδα από κάτι σαν τα ηλιόθερμα, από ένα πλήθος από μικρές χρωματιστές κοινοτικές αιολικές διατάξεις για πότισμα και αφαλάτωση, για κάποιας μορφής ραδιόφωνο και υπολογιστή, για ένα ήπιας κίνησης δίτροχο ή και τετράτροχο όχημα, με συλλογική φροντίδα να αποθηκεύεται τοπικά αυτό που περισσεύει, για όταν έχει σκοτάδι ή άπνοια. Με τη δημόσια γη στη διάθεση μιας γεωργίας και κτηνοτροφίας χωρίς δηλητήρια, με ποιοτική εργασία για όλες και όλους. Ένας αειφόρος αλλά και πολύ αναπτυγμένος τεχνικά πολιτισμός, σε αντιδιαστολή με αυτόν της πρότασης του κεφαλαίου, όπως αυτή διατυπώνεται επιθετικά στο νομοσχέδιο για το Project HELIOS.

(Ανεπτυγμένη εκδοχή κειμένου που δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα Εποχή, αριθμός φύλλου 1095, 19-2-2012, σελίδα 22)

---

[1] Οι διατάξεις του νομοσχεδίου περιγράφουν αναλυτικά τον φορέα ανάπτυξης, προώθησης, εκτέλεσης και διαχείρισης του Πρόγραμμα ΗΛΙΟΣ. Πρόκειται για μια ανώνυμη εταιρεία νεοφιλελεύθερης κοπής με την επωνυμία ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΗΛΙΟΣ Α.Ε. (PROJECT HELIOS S.A.), η οποία  θα «λειτουργεί χάριν του δημοσίου συμφέροντος, κατά τους κανόνες της ιδιωτικής οικονομίας», επιτρέποντας έτσι την είσοδο ‘στρατηγικού επενδυτή’ που θα μπορούσε να αναλάβει περίπου τα πάντα. Η αντίφαση του παραπάνω αποσπάσματος δεν ενοχλεί τον συντάκτη του νομοσχεδίου. Η νεοφιλελεύθερη ιδεολογία, όπως και κάθε ιδεολογία, είναι άλλωστε αυτό που επιχειρεί να καταστήσει τις αντιφάσεις αόρατες.

[2] Για δημοσιεύματα σχετικά με τις δύο υποψήφιες διαδρομές εξαγωγής ρεύματος προς τη Γερμανία, βλ., ενδεικτικά,http://www.econews.gr/2011/09/26/project-helios-germania/.

[3] Για τη σχέση εθνικού-διεθνικού στη διαμόρφωση των δικτύων ηλεκτρικής ενέργειας της Ευρώπης, βλ. Vincent Lagendijk,Electrifying Europe: The power of Europe in the construction of electricity networks, Aksant, The Netherlands, 2008.

[4] Η διαμόρφωση των διεθνών διασυνδέσεων του ελληνικού ενεργειακού δικτύου έχει μελετηθεί από ομάδα ελλήνων ιστορικών και κοινωνιολόγων της τεχνολογίας στο πλαίσιο του διεθνούς ερευνητικού προγράμματος του European Science Foundation EUROCRIT(www.eurocrit.eu).

[5] Για την ειρωνεία της απαγόρευσης των εξαγωγών ενέργειας την ίδια εβδομάδα που κατατέθηκε το HELIOS, βλέπε, ενδεικτικά,http://www.econews.gr/2012/02/15/apagorefsi-exagwgwn-energeias/.

[6] Για τη μετάβαση από το DESERTEC στο HELIOS, βλ.  Kalr-Erik Stromsa, ‘Greek PV-power for Germany plan 'more realistic than Desertec', Recharge, October 7, 2011, http://www.rechargenews.com/business_area/politics/article282667.ece.

[7] Η ιστορία του ATLANTROPA περιγράφεται, μεταξύ άλλων, στο Alexander Gall, ‘Atlantropa: A Technological Vision of a UnitedEurope’, στο Networking Europe: Transnational Infrastructures and the Shaping of Europe, 1850-200, Erik Van der Vleuten και ArneKaijser (επιμέλεια), Science History Publications, Sagamore Beach, USA,  σελίδες 99-128.

[8] Για μια ιστορία της επιτυχίας του ηλιόθερμου ως τεχνολογίας που διαμορφώνεται από ενεργούς χρήστες, βλέπε MichaelOrnetzender, «Old Technology and Social Innovations: Inside the Austrian Success Story on Solar Water Heaters», TechnologyAnalysis and Strategic Management, 13.1, 2001, 105-115.

Ντ. Χάρβευ, οικονομολόγος.Για την εξοδο απο την κρίση.

Subject: David Harvey : Από την οικονομία της κρίσης , στις ρωγμές ελευθερίας. (Από το περιοδικό ΒΑΒΥΛΩΝΙΑ)
Date: Mon, 20 Feb 2012 13:53:53 +0200

Οι ψύχραιμοι αναλυτές γνωρίζουν από καιρό ότι τα άτομα-καπιταλιστές, λειτουργώντας για το συμφέρον τους έχουν την τάση να συμπεριφέρονται έτσι, ώστε να οδηγούν συλλογικά τον καπιταλισμό βαθύτερα σε κρίση. Το ίδιο μπορούμε να πούμε για τα διάφορα συντεχνιακά συμφέροντα που δεσπόζουν περιοδικά στην πολιτική και οικονομική σκηνή: οι τραπεζίτες και οι χρηματιστές που διψούν για μπόνους και ρυθμίζουν πολιτικές σε Ουάσινγκτον και Λονδίνο, η αναγεννημένη τάξη των εισοδηματιών που αποσπούν ενοίκια όχι μόνο από τον έλεγχο της γης, της ιδιοκτησίας και των πόρων αλλά και από τα πνευματικά δικαιώματα, οι μεγάλοι έμποροι, σαν το Wal Mart και το Ikea, που δεσμεύουν απόλυτα τους παραγωγούς στο σχεδιασμό τους καθιστώντας τους υποχείρια στα ανταγωνιστικά τους παιχνίδια. Τα άτομα και οι συντεχνίες που επιδιώκουν τα δικά τους συμφέροντα σχεδόν πάντα απέτυχαν να διαμορφώσουν μια συνεκτική πολιτική ατζέντα για να σταθεροποιήσουν, πόσο μάλλον να αναζωογονήσουν, ένα καταρρέον καπιταλιστικό σύστημα. Φαίνεται παντού ότι αυτό συμβαίνει και τώρα. Πώς αλλιώς θα μπορούσαμε να εξηγήσουμε την τεράστια οικονομική υποστήριξη που δίνεται από τους πλουσιότερους καπιταλιστές και τις πανίσχυρες συντεχνίες της οικονομίας και των μίντια στις φαύλες πολιτικές του κινήματος Tea Party στις ΗΠΑ;

Ακόμη πιο προβληματικός είναι ο ενδοκρατικός ανταγωνισμός για πλούτο και εξουσία, καθώς και ο σχηματισμός εξουσιαστικών συμμαχιών, ειδικά επειδή τα κράτη διεκδικούν και σε κάποιο βαθμό διατηρούν, είτε μεμονωμένα είτε συλλογικά (μέσω συμμαχιών σαν το ΝΑΤΟ), το μονοπώλιο στην άσκηση της βίας. Ο πολιτικο-στρατιωτικός κόσμος πολύ συχνά μεγεθύνει παρά αμβλύνει τις εσωτερικές αντιφάσεις της συσσώρευσης κεφαλαίου βλάπτοντας όλους εκτός από τους πλούσιους και ισχυρούς. Αυτοί οι κίνδυνοι έχουν αναγνωριστεί εδώ και καιρό. Όπως σημείωσε ο βρετανός οικονομολόγος William Thompson το 1824: «Μπροστά στη διατήρηση αυτής της συγκεκριμένης κατανομής (πλούτου), η διαρκής δυστυχία ή ευτυχία όλης της ανθρώπινης φυλής θεωρήθηκε ανάξια λόγου. Η διαιώνιση των επιτευγμάτων της εξουσίας, της απάτης και της τύχης έχει αποκαλεστεί σταθερότητα, και για τη στήριξη αυτής της πλαστής σταθερότητας έχουν θυσιαστεί αδυσώπητα όλες οι παραγωγικές  δυνατότητες της ανθρώπινης φυλής.»

 Εκεί οδηγούν ακριβώς η πλαστή σταθερότητα της λιτότητας και η πλαστή σταθερότητα της ατέρμονης αθροιστικής ανάπτυξης.

Αυτό που συγκράτησε αυτές τις ασυνάρτητες καπιταλιστικές πολιτικές στο παρελθόν ήταν οι μαζικοί αγώνες των καταπιεσμένων και των εκδιωγμένων, των εργατών ενάντια στους καπιταλιστές, των πολιτών ενάντια στους εισοδηματίες και τους αρπακτικούς εμπόρους, ολόκληρων πληθυσμών ενάντια στη συχνά βίαιη ληστεία από τους αποικιοκράτες και ιμπεριαλιστές, μαζί με τους πιο ασαφείς αλλά όχι λιγότερο σημαντικούς αγώνες για δικαιοσύνη, δικαιώματα και μια πιο ηθική και δημοκρατική κοινωνική οργάνωση. Τα τελευταία σαράντα χρόνια, οι οργανωμένες δομές τέτοιας αντίστασης στην εκβαρβαριστική λειτουργία του κεφαλαίου έχουν διαλυθεί, αφήνοντας πίσω ένα περίεργο μείγμα παλιών και νέων θεσμών, σαν αυτούς που περιέγραψα στο τελευταίο κεφάλαιο του βιβλίου "Enigma", που δυσκολεύονται να αρθρώσουν μια συνεκτική αντίθεση ή ένα συνεκτικό εναλλακτικό πρόγραμμα. Αυτή είναι μια κατάσταση που προμηνύει το κακό τόσο για το κεφάλαιο όσο και για τους ανθρώπους. Οδηγεί σε πολιτικές του στυλ «μετά από μένα ο κατακλυσμός», με τις οποίες οι πλούσιοι φαντασιώνονται ότι μπορούν να επιπλέουν ασφαλώς στις πάνοπλες και πολυτελείς κιβωτούς τους (μήπως αυτό δείχνει η παγκόσμια αρπαγή γης;), αφήνοντας όλους εμάς τους υπόλοιπους να αντιμετωπίσουμε τον κατακλυσμό. Αλλά, τώρα πλέον, οι πλούσιοι δεν μπορούν να ελπίζουν ότι θα επιπλέουν πάνω από τον κόσμο όπως τον διαμόρφωσε το κεφάλαιο, γιατί τώρα δεν υπάρχει κυριολεκτικά μέρος να κρυφτούν.

Μένει να δούμε αν ένα άλλο είδος θεσμών μπορεί να συνδημιουργηθεί στην εποχή μας για να σώσουν το κεφάλαιο από τον εαυτό του και ν' αποτρέψουν το αποτέλεσμα που προέβλεψε ο Τόμπσον. Αλλά ακόμη κι αν μπορούν να δημιουργηθούν τέτοιοι θεσμοί, δεν αρκεί να φαίνονται πολύ διαφορετικοί από αυτούς που έκαναν πολιτική στο παρελθόν. Δεν αρκεί να επιδιώκουν έναν πιο πολιτισμένο καπιταλισμό. Θα χρειαστεί να εγκαταλείψουν την κιχωτική αναζήτηση ενός καπιταλισμού ηθικού και δίκαιου. Το πρόβλημα της ατέρμονης αθροιστικής ανάπτυξης μέσω της ατέρμονης  υσσώρευσης κεφαλαίου διογκώνεται όσο περνάει ο καιρός. Πρέπει ν' αντιμετωπιστεί.

Από αυτήν τη μακροπρόθεσμη προοπτική, το κίνητρο να ενισχύσουμε την ανάπτυξη στην Ανατολική και Νότια Ασία, όπως και σε άλλες περιοχές, σαν τα πλούσια κράτη του Κόλπου, δημιουργώντας μια υπερβολική εκδοχή του αμερικάνικου τρόπου ζωής («οδήγησε για να είσαι ζωντανός και ψώνισε μέχρι να πέσεις κάτω»), είναι προφανώς λάθος. Η παγκόσμια αρπαγή της γης που συμβαίνει σήμερα είναι απόδειξη αυτού του λάθους στην πράξη. Και ενώ μπορεί να φαίνεται περιέργως σωστό, σε σχέση με τις μακροπρόθεσμες ανάγκες, να καταδικάσουμε τους εαυτούς μας στη Βόρεια Αμερική και την Ευρώπη σε χαμηλή ανάπτυξη και διαρκή λιτότητα, αυτό ισχύει μόνο αν θέλουμε να υπερασπίσουμε τα προνόμια της πλουτοκρατίας, αλλά δεν οδηγεί πουθενά αν θέλουμε ν' αντικαταστήσουμε την αδιέξοδη διαρκή ανάπτυξη με τις άπειρες πιθανότητες ανάπτυξης των ανθρώπινων δυνατοτήτων.

Η βραχυπρόθεσμη έκρηξη της καπιταλιστικής ανάπτυξης στις αναδυόμενες αγορές, από την Ανατολική και Νότια Ασία μέχρι τη Λατινική Αμερική, μπορεί να βοηθήσει στην ανακατανομή του παγκόσμιου πλούτου και δύναμης, κι έτσι να δημιουργήσει μια πιο υγιή και ισότιμη βάση για την επίτευξη μιας πιο λογικά οργανωμένης παγκόσμιας οικονομίας. Αλλά ο πλούτος που παράγεται κατανέμεται άνισα. Λέγεται ότι η Ινδία πηγαίνει καλά οικονομικά, επειδή έχει ανάπτυξη 7%. Αυτό σημαίνει ότι ο αριθμός των δισεκατομμυριούχων εκτοξεύτηκε από 26 το 2007 σε 69 το 2010. Και στην Κίνα συμβαίνει το ίδιο. Παρόλο που είναι δύσκολο να έχουμε ακριβή στοιχεία, υπάρχουν σήμερα πιθανώς περισσότεροι δισεκατομμυριούχοι στην Κίνα απ' οπουδήποτε στην κόσμο και είναι διατεθειμένοι να εφαρμόσουν πλουτοκρατικές πολιτικές όπως όλοι. Η βραχυπρόθεσμη αναγέννηση της ανάπτυξης ενάντια στην επεκτεινόμενη φτώχεια μπορεί, φυσικά, να μας δώσει χρόνο για πιο μακροπρόθεσμες λύσεις, για να επεξεργαστούμε τον τρόπο μετάβασης. Αλλά ο χρόνος που κερδίζουμε είναι χρήσιμος μόνο αν τον χρησιμοποιήσουμε σωστά, και για τους πλουτοκράτες όλοι ξέρουμε τι σημαίνει «να χρησιμοποιήσουμε σωστά».

Πρέπει να βρεθεί μια εναλλακτική. Και εδώ γίνεται κρίσιμη η ανάδυση ενός παγκόσμιου επαναστατικού κινήματος, όχι μόνο ν' αναχαιτίσει το κύμα των αυτοκαταστροφικών καπιταλιστικών συμπεριφορών (το οποίο από μόνο του είναι σπουδαίο επίτευγμα), αλλά και για να οργανωθούμε πάλι, να αρχίσουμε να χτίζουμε νέες οργανωτικές φόρμες, τράπεζες γνώσεων και θεωρητικά σχήματα, νέες τεχνολογίες, συστήματα παραγωγής και κατανάλωσης, ενώ πειραματιζόμαστε με νέες δομές θεσμών, κοινωνικών και φυσικών σχέσεων, με τον επανασχεδιασμό της αυξανόμενα αστικοποιημένης καθημερινής ζωής. Ενώ το κεφάλαιο μας έχει προσφέρει αφθονία μέσων για να προσεγγίσουμε το στόχο της αντικαπιταλιστικής μετάβασης, οι καπιταλιστές θα κάνουν ό,τι είναι δυνατό για να αποτρέψουν αυτή τη μετάβαση, όσο επιτακτικές κι αν είναι οι συνθήκες. Ωστόσο, το καθήκον της μετάβασης το έχουμε εμείς, όχι οι πλουτοκράτες. Όπως συμβούλεψε κάποτε ο Σαίξπηρ: «Το σφάλμα... δεν βρίσκεται στ' αστέρια αλλά σ' εμάς που υποτασσόμαστε.» Αυτή τη στιγμή, όπως πιστεύει ο Warren Buffett, η τάξη του κερδίζει. Το άμεσο καθήκον μας είναι να τον βγάλουμε λάθος.

Γρηγόρης Μπέκος 

Ο Μονταίνιος και η τέχνη της συνεργασίας

Ο αμερικανός καθηγητής Ρίτσαρντ Σένετ εμπνέεται από τον γάλλο φιλόσοφο του 16ου αιώνα

ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ:  17/02/2012, 22:54

Ο Ρίτσαρντ Σένετ

3

emailεκτύπωση  

«Πώς είναι δυνατόν να ξέρω, όταν παίζω με τη γάτα μου, ότι δεν παίζει εκείνη μαζί μου;»αναρωτιόταν προς το τέλος της ζωής του ο Μονταίνιος (1533-92). Ο Αμερικανός Ρίτσαρντ Σένετ, καθηγητής Κοινωνιολογίας στο Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης και του LSE (London School of Economics), υποστηρίζει ότι αυτή η διερώτηση του γάλλου φιλοσόφου συνοψίζει κατά κάποιον τρόπο και την ουσία της φιλοσοφίας του, ότι δηλαδή «δεν μπορούμε να αντιληφθούμε τις εσώτερες ζωές των άλλων, είτε πρόκειται για γάτες είτε για ανθρώπους».

«Η γάτα του Μονταίνιου», έγραφε τις προάλλες στη βρετανική εφημερίδα «Guardian» (http://www.guardian.co.uk/books/2012/feb/10/richard-sennett-montaigne-cooperation) ο Ρίτσαρντ Σένετ, «μπορεί να μας εξυπηρετήσει και ως ένα έμβλημα για τη συνεργασία».

Μολονότι οι προσεγγίσεις του γάλλου στοχαστή του Μεσαίωνα δεν ενδείκνυνται, όπως παραδέχεται ο Σένετ, ως υποδείγματα για την κοινωνική οργάνωση σύμφωνα με τους κυρίαρχους όρους της σύγχρονης πολιτικής, ο ίδιος τον τοποθετεί στην καρδιά του τελευταίου του βιβλίου «Together: The Rituals, Pleasures and Politics of Cooperation» («Μαζί: οι τελετουργίες, οι απολαύσεις και η πολιτική της συνεργασίας», Yale University Press, 2012).

«Η πρότασή μου σχετικά με τη συνεργασία (co-operation) είναι ότι συνήθως δεν καταλαβαίνουμε τι συμβαίνει στην καρδιά και το μυαλό των ανθρώπων με τους οποίους πρέπει να δουλέψουμε από κοινού. Ωστόσο, ακριβώς όπως ο Μονταίνιος εξακολουθούσε να παίζει με την αινιγματική του γάτα, έτσι ακριβώς και εμείς δεν πρέπει σταματήσουμε να συναναστρεφόμαστε με τους άλλους εξαιτίας μιας έλλειψης αλληλοκατανόησης μεταξύ μας, χρειάζεται να πετύχουμε και κάτι μαζί» γράφει ο Σένετ εμπνεόμενος από τον φιλόσοφο της «μετριοπάθειας» και της «ευγένειας» που έκανε τη «συμπάθεια» (από τα αρχαία ελληνικά συν + πάσχω) το κέντρο της σκέψης του.

Εν προκειμένω, την έννοια της συμπάθειας πρέπει να τη δούμε μέσα από το πρίσμα του φιλοσόφου Νόρμπερτ Ελίας και του έργου του «Η εξέλιξη του πολιτισμού» (Νεφέλη, 1997). Κοντολογίς, για να καταλάβουμε τον εαυτό μας πρέπει να εκτεθούμε στον «Αλλο», στους άλλους, και να βάζουμε τον εαυτό μας ει δυνατόν στη θέση του άλλου.

Ο Μονταίνιος προτιμούσε στα γραπτά του τη διαλογική ανάπτυξη των ζητημάτων του και όχι τη διαλεκτική επιχειρηματολογία επειδή θεωρούσε ότι η απώτατη κατάληξη της δεύτερης ήταν η βία. «Το να ενδιαφερόμαστε για τους άλλους, με τους δικούς τους όμως όρους, είναι πιθανότατα η πιο ριζοσπαστική πλευρά των γραπτών του Μονταίνιου»επισημαίνει ο Σένετ.

Στο βιβλίο του υποστηρίζει ότι η ίδια η συνύπαρξη των ανθρώπων που διαφέρουν - ως προς τη φυλή, το έθνος, τη θρησκεία ή την οικονομική κατάσταση - είναι η πιο επείγουσα πρόκληση που έχει να αντιμετωπίσει σήμερα η κοινωνία των πολιτών. Η σύγχρονη πολιτική ενθαρρύνει τη σύσταση «φυλών» (tribe) από τους ανθρώπους παρά τη δράση τους στο πλαίσιο «της πόλεως» (με την αρχαιοελληνική έννοια του όρου).

Η συνεργασία, ισχυρίζεται ο Ρίτσαρντ Σένετ, είναι μια τέχνη (κατά τον Αριστοτέλη) και «τα θεμέλια μιας πετυχημένης συνεργασίας είναι να μάθουμε να ακούμε καλά και να συζητάμε (discuss) και όχι τόσο να διαξιφιζόμαστε (debate)».
Στο βιβλίο του, που έχει τον σημαδιακό τίτλο «Μαζί», διερευνά τη «φύση» της συνεργασίας, το πώς οι άνθρωποι συνεργάζονται στο διαδίκτυο, έξω στους δρόμους, στα σχολεία, στους χώρους εργασίας αλλά και στην πολιτική σε τοπικό επίπεδο. Καταπιάνεται με την εξέλιξη των τελετουργιών της συνεργασίας από τη μεσαιωνική εποχή ως σήμερα και εξετάζει επιμέρους ιδιάζουσες περιπτδσεις, όπως των δούλων, των σοσιαλιστικών ομάδων του Παρισιού αλλά και των εργαζομένων στη Γουόλ Στριτ.

Ο συγγραφέας αναρωτιέται γιατί η συνεργασία έχει ατονήσει και προσπαθεί να βρει τρόπους που θα μπορούσαν να την ενδυναμώσουν. Το πιο ισχυρό του επιχείρημα είναι ότι πρέπει αναγκαστικά να μάθουμε, να εξασκηθούμε στην τέχνη της συνεργασίας αν θέλουμε οι πολύπλοκες κοινωνίες μας να ευημερήσουν.

Πιστεύει ότι αυτό μπορεί να γίνει επειδή ακριβώς η δυνατότητα της συνεργασίας ενυπάρχει στην ανθρώπινη φύση. «Ο 20^ος αιώνας διαστρέβλωσε την έννοια της συνεργασίας στο όνομα της "αλληλεγγύης" (solidarity). Τα καθεστώτα που εκμεταλλεύθηκαν την έννοια της ενότητας δεν ήταν μόνο οι τυραννίες. Η ίδια η επιθυμία για "αλληλεγγύη" εγκαλεί τη διαχείριση και τη χειραγώγηση από τα πάνω. Η διεστραμμένη δύναμη της αλληλεγγύης, υπό τη μορφή "εμείς-και-αυτοί", παραμένει ζωντανή στις κοινωνίες των πολιτών στις φιλελεύθερες δημοκρατίες».

Το παρατηρούμε, συμπληρώνει ο Σένετ, στους τρόπους με τους οποίους η Ευρώπη αντιμετωπίζει τους μετανάστες και η Αμερική επιζητά μια επιστροφή στις «οικογενειακές αξίες». «Η αλληλεγγύη υπήρξε ανέκαθεν η παραδοσιακή απάντηση της αριστεράς στα κακά του καπιταλισμού. Η συνεργασία δεν έχει εκτιμηθεί επαρκώς ως μια στρατηγική αντίστασης. Παρ' ότι από τη μία πλευρά αυτό είναι εν μέρει ρεαλιστικό, από την άλλη έχει υπονομεύσει και τη δύναμη της αριστεράς. Οι νέες μορφές του καπιταλιστικού συστήματος δίνουν έμφαση στη μερική απασχόληση και στον θεσμικό κατακερματισμό∙ η αλλαγή που έχει επιφέρει αυτό το οικονομικό σύστημα είναι ότι πλέον οι εργάτες δεν μπορούν να συντηρήσουν κοινωνικές σχέσεις αλληλοϋποστήριξης».

«Στη Δύση το χάσμα ανάμεσα στις άρχουσες ελίτ και τις μάζες μεγαλώνει, όπως εξόφθαλμα μεγαλώνουν οι ανισότητες σε νεοφιλελεύθερα καθεστώτα όπως η Μ. Βρετανία και οι ΗΠΑ. Τα μέλη αυτών των κοινωνιών έχουν όλο και λιγότερα πράγματα να μοιραστούν από κοινού (δεν έχουν κοινή μοίρα). Ο νέος καπιταλισμός επιτρέπει στην εξουσία να αποστασιοποιείται από την έννοια της "αρχής", οι άρχουσες ελίτ παγκοσμίως ζουν αποκομμένες από τις ευθύνες που έχουν απέναντι στους άλλους από κάτω, ειδικότερα σε περιόδους οικονομικής κρίσης. Υπό αυτές τις συνθήκες, καθώς οι απλοί άνθρωποι βλέπουν ότι μπορούν να στηρίζονται μόνο στον εαυτό τους, δεν προκαλεί έκπληξη το γεγονός ότι λαχταρούν ένα είδος αλληλεγγύης»γράφει ο ίδιος αποκηρύσσοντας το έτοιμο δίπολο «εμείς-και-αυτοί» που εύκολα μπορεί να δώσει χώρο σε μια αλληλεγγύη η οποία μπορεί να οδηγήσει στην καταστροφή.

Ο Ρίτσαρντ Σένετ είναι αισιόδοξος: «Ως κοινωνικά ζώα που είμαστε μπορούμε να συνεργαστούμε ακόμα πιο ουσιαστικά από όσο φαντάζεται η κυρίαρχη εξουσία, γιατί η εμβληματική, αινιγματική γάτα του Μονταίνιου βρίσκεται μέσα μας».

Τα βιβλία του Μονταίνιου στα ελληνικά

http://www.vivlionet.gr/main.asp?page=showauthor&personsid=9524

Τα βιβλία του Ρίτσαρντ Σένετ στα ελληνικά

http://www.vivlionet.gr/main.asp?page=showauthor&personsid=19076