Η έκλειψη της δημοκρατίας

ΑΠΟ ΤΟΝ ΘΑΝΑΣΗ ΓΙΑΛΚΕΤΣΗ

ΤΟ ΚΕΙΜΕΝΟ που ακολουθεί είναι απόσπασμα συνέντευξης που έδωσε ο σλοβένος φιλόσοφος Σλάβοϊ Ζίζεκ στην ιταλική περιοδική επιθεώρηση «Alfabeta2».

- Εσείς υποστηρίζετε ότι έχει αποκοπεί κάθε σύνδεση ανάμεσα σε δημοκρατία και καπιταλισμό. Πώς έγινε αυτό; Και τι υποκαθιστά σήμερα αυτό το δεσμό;

Ναι, στη δική μου ερμηνεία αυτό συμβαίνει κυρίως στην Κίνα, αν και όχι μόνον εκεί. Πριν από καιρό, ο φίλος μου ο Πέτερ Σλοτερντάικ μου εξομολογήθηκε ότι, αν έπρεπε να φανταστεί προς τιμήν τίνος θα κατασκευάζουμε αγάλματα μετά από έναν αιώνα, η απάντησή του θα ήταν, προς τιμήν του Λι Κουάν Γιου, ο οποίος υπήρξε για πάνω από τριάντα χρόνια πρωθυπουργός της Σιγκαπούρης. Αυτός ήταν που επινόησε εκείνη την πολύ επιτυχημένη πρακτική που θα μπορούσαμε ποιητικά να αποκαλέσουμε «ασιατικό καπιταλισμό»: ένα οικονομικό μοντέλο ακόμα πιο δυναμικό και παραγωγικό από το δικό μας, το οποίο όμως μπορεί να λειτουργεί και χωρίς δημοκρατία και μάλιστα λειτουργεί καλύτερα χωρίς δημοκρατία. Ο Τενγκ Σιάο-Πινγκ επισκέφτηκε τη Σιγκαπούρη όταν ο Λι προωθούσε τις μεταρρυθμίσεις και πείστηκε ότι αυτό το μοντέλο έπρεπε να εφαρμοστεί και στην Κίνα.

- Με δυο λόγια, η Κίνα είναι το εντυπωσιακό εργαστήρι στο οποίο σχεδιάζεται το μέλλον μας;

Ας πούμε ότι υπάρχουν ορισμένα στοιχεία που κινούνται προς αυτήν την κατεύθυνση. Αν ένα νέο μοντέλο επικρατεί και επηρεάζει κόσμους πολιτισμικά μακρινούς, δεν μπορούμε να μην αξιολογήσουμε τη δύναμη διείσδυσης που διαθέτει. Τόσο ο Σλοτερντάικ όσο και εγώ θεωρούμε ότι το σχίσμα ανάμεσα σε δημοκρατία και καπιταλισμό επεκτείνεται σιγά σιγά. Στοιχεία του παρατηρούνται στη Ρωσία, και μολονότι θα ήταν εντελώς τρελό να υποστηρίξουμε ότι η Ιταλία έχει ήδη έχει βγει από τη δημοκρατία, βλέπω και εδώ τάσεις όχι τόσο προς την τυπική αναστολή της δημοκρατίας όσο προς την ουδετεροποίησή της: τείνουν να καταστήσουν τη δημοκρατία ασήμαντη. Το κρίσιμο ζήτημα είναι να ενεργούν με τέτοιο τρόπο ώστε οι άνθρωποι να αποδεχθούν ότι οι δημοκρατικοί μηχανισμοί δεν είναι αληθινά σημαντικοί, ότι εκφράζουν ένα εντελώς κενό τελετουργικό. Εξάλλου, βλέπω όψεις αυτής της διαδικασίας και στις ΗΠΑ. Οταν ξέσπασε η οικονομική κρίση τέθηκε υπό αμφισβήτηση η πρώτη μεγάλη δημόσια παρέμβαση των 700 δισεκατομμυρίων δολαρίων. Στην πρώτη ψηφοφορία -ο Μπους ήταν ακόμα πρόεδρος- το Κογκρέσο ψήφισε εναντίον με μια πλειοψηφία των δύο τρίτων των ψήφων. Τι έγινε τότε; Η πολιτική ελίτ και των δύο παρατάξεων -Μπους, Ομπάμα, Μακέιν κ.λπ.- απευθύνθηκε στο Κογκρέσο με αυτόν περίπου τον τόνο: «Ακούστε, δεν έχουμε χρόνο γι' αυτά τα δημοκρατικά παιχνιδάκια, αυτό το πράγμα πρέπει να το εγκρίνετε και τέρμα οι συζητήσεις». Μία βδομάδα μετά, το Κογκρέσο ξαναψήφισε ανατρέποντας ολικά την προηγούμενη απόφασή του. Δεν πρόκειται επομένως για ένα ζήτημα τρελών ή αυταρχικών ατόμων. Οχι, υπάρχει κάτι στο σύγχρονο καπιταλισμό που ωθεί προς αυτήν τη κατεύθυνση.

- Μπορούμε να πούμε ότι, σε σχέση με το παρελθόν, η κατάσταση έχει γίνει εξαιρετικά περίπλοκη. Η περίφημη «παγκοσμιοποίηση» έχει διογκώσει προβλήματα τα οποία στο παρελθόν έβρισκαν μια λύση στο πλαίσιο των κρατών-εθνών. Σήμερα δεν είναι πλέον έτσι. Με ποιες επιπτώσεις για τη δημοκρατία;

Νομίζω ότι οι δημοκρατικοί μηχανισμοί δεν είναι πλέον επαρκείς για να αντιμετωπίσουμε τον τύπο των συγκρούσεων που διαγράφονται στον ορίζοντα (για την οικολογία, τις μεγάλες μεταναστεύσεις, τις τοπικές εξεγέρσεις, αλλά και άλλες σχετικές με την ενδογενή λειτουργία του καπιταλισμού: από την πνευματική ιδιοκτησία ώς την οικονομική κρίση). Οι συγκρούσεις αυτές φαίνεται να απαιτούν μια «κυβέρνηση ειδικών», πολύ αποφασιστική, που λέει τι πρέπει να γίνει και το κάνει γρήγορα πράξη χωρίς δεύτερη σκέψη. Πρόκειται όμως για μια πολύ θλιβερή έκβαση. Αν μέχρι τώρα και παρ' όλα αυτά υπήρχε ένα καλό επιχείρημα υπέρ του καπιταλισμού, το ότι δηλαδή κάποια στιγμή, ακόμα και έπειτα από κάποιες δεκαετίες δικτατορίας όπως στη Νότια Κορέα ή στη Χιλή η έλευση του αναπτυγμένου καπιταλισμού θα συνεπέφερε και τη δημοκρατία, να που όλα αυτά δεν συμβαίνουν πλέον. Και πρόκειται για ένα αληθινά νέο φαινόμενο, για μια νέα εποχή θα έλεγα. Το ζητούμενο όμως δεν είναι να ασκήσουμε κριτική στη δημοκρατία καθαυτή. Χρειάζεται να κατανοήσουμε πώς η δημοκρατία αυτοκαταστρέφεται και είναι σημαντικό να υπογραμμίσουμε τη δομική όψη του φαινομένου: δεν πρόκειται για τις αποφάσεις μεμονωμένων κάκιστων ηγετών, για την απληστία τους για εξουσία και άλλα παρόμοια. Είναι το ίδιο το σύστημα που δεν μπορεί να αναπαραχθεί με τρόπο αυθεντικά δημοκρατικό.

-Τι είδους δημοκρατία γέννησε ο Μπερλουσκόνι;

Σίγουρα από την αρχή το σχέδιό του παρουσίασε πρωτότυπα στοιχεία. Ο Μπερλουσκόνι αληθινά επινόησε κάτι. Αυτό που εισήγαγε είναι, τυπικά, ακόμα δημοκρατία, η οποία όμως, όπως όλοι γνωρίζουμε, λειτουργεί με τρόπο διαφορετικό. Είναι μια δημοκρατία υπερβολικά εκτεθειμένη στα μέσα μαζικής επικοινωνίας, υποταγμένη στο δημόσιο θέαμα. Υπάρχει όμως και μια δεύτερη πλευρά, κατά τη γνώμη μου πολύ σημαντική: ο διαχωρισμός της πολιτικής διαδικασίας καθαυτής -της διαδικασίας διακυβέρνησης μιας χώρας, της λήψης των αποφάσεων- από το μιντιακό θέαμα, από τη διάσταση του δημόσιου σκανδάλου με όλες τις συνέπειές του (...). Κατά κάποιον τρόπο ο Μπερλουσκόνι ολοκληρώνει αυτό που έκανε ο Μπους στις Ηνωμένες Πολιτείες. Είναι ένα είδος επιτρεπτικού αυταρχισμού, που έχει ως σύνθημα «Περισσότερη διασκέδαση και περισσότερα έκτακτα μέτρα». Θα μπορούσε να είναι το μέλλον μας (...).

Η ΕΛΛΑΔΑ ΕΣΩΣΕ ΑΠΟ ΧΡΕΩΚΟΠΙΑ ΤΗ..ΓΕΡΜΑΝΙΑ !

http://www.tovima.gr/politics/article/?aid=409131&h1=true

του Π. Παπακωνσταντίνου

Τα εν εξελίξει «Ιουνιανά» συνιστούν τη βαθύτερη κρίση που γνώρισε ο τόπος από το 1974. Όσο κι αν το δημοσιογραφικό ενδιαφέρον μονοπωλεί, αυτή τη στιγμή, η κυβερνητική αστάθεια, ο «ελέφαντας στο σαλόνι μας», όπως λένε οι Αγγλοσάξονες -η μεγάλη, ενοχλητική αλήθεια για την οποία οι περισσότεροι προτιμούν να σιωπούν- βρίσκεται αλλού: στη χειμαρρώδη εισβολή του λαϊκού παράγοντα στην πολιτική ζωή.

Όλες οι κυβερνήσεις των τελευταίων 37 χρόνων έπεσαν ομαλά, κατόπιν εκλογών. Ακόμη και η χούντα κατέρρευσε όχι ύστερα από τη λαϊκή εξέγερση του Πολυτεχνείου, αλλά υπό το βάρος της εθνικής τραγωδίας στην Κύπρο. Για πρώτη φορά, ο πρωθυπουργός μιας κυβέρνησης που διαθέτει τη δεδηλωμένη αισθάνεται αδύναμος να κυβερνήσει και προσφέρεται να παραιτηθεί υπό την πίεση του «δρόμου». Η προχθεσινή γενική απεργία και τα συλλαλητήρια που την συνόδευσαν πήραν χαρακτηριστικά εξέγερσης της «βαθιάς Ελλάδας».

Αποτελεί επίτευγμα του κ. Γ. Παπανδρέου ότι κατάφερε να ενώσει εναντίον της κυβέρνησής του σχεδόν τους πάντες: αριστερούς και δεξιούς, μισθωτούς και επαγγελματίες, συνδικαλισμένους του δημοσίου τομέα και ανασφαλείς εργαζομένους του ιδιωτικού, ή ακόμη και το… ΠΑΜΕ με τους «Αγανακτισμένους»! Όλες οι προσπάθειες να κατατεμαχισθεί το κοινωνικό σώμα και να στραφεί η μία επαγγελματική κατηγορία εναντίον της άλλης, ξαφνικά κατέληξαν στο ακριβώς αντίθετο: να ενώσουν σε ένα πολύ ισχυρό, αντιμνημονιακό μέτωπο την πλειονότητα του πληθυσμού.

Θα μπορούσε κανείς να πει ότι η Ελληνική Δημοκρατία απέκτησε μια άτυπη «Κάτω Βουλή» των δρόμων και των πλατειών, η οποία δεν ξέρει ακόμη τι θέλει, ξέρει όμως πολύ καλά τι δεν θέλει: Δεν θέλει τα Μνημόνια Ι και ΙΙ, την κοινωνική καταστροφή και το υφιστάμενο πολιτικό σύστημα. Μια «Κάτω Βουλή», η οποία δεν μπορεί να επιβάλει πολιτική κατεύθυνση, τείνει όμως να ασκεί ντε φάκτο «βέτο» επί θεμελιωδών κυβερνητικών αποφάσεων· και παρότι δεν θέλει, ούτε μπορεί, να λύσει το πρόβλημα διακυβέρνησης, ενδέχεται να συμβάλει καταλυτικά στην αναμόρφωση του πολιτικού συστήματος. Πρέπει να είναι κανείς τυφλός για να μη βλέπει την εκθετικά αυξανόμενη ζήτηση για νέους, άφθαρτους ανθρώπους, νέες πολιτικές προτάσεις και νέους πολιτικούς σχηματισμούς, που θα βγάλουν την Ελλάδα από τον φαύλο κύκλο της οικονομικής ομηρίας και της εθνικής ταπείνωσης.

Επί 25 χρόνια, το «τέλος της μεταπολίτευσης» αποτελεί δημοφιλές σλόγκαν δημοσιολογούντων. Αυτή τη φορά, φαίνεται ότι ήρθε η ώρα να το ζήσουμε στ’ αλήθεια. Η σημερινή κρίση εκφράζει ακριβώς τη διάρρηξη του μεταπολιτευτικού«κοινωνικού συμβολαίου», που είχε τη σφραγίδα του Κ. Καραμανλή, ανανεώθηκε από τον Α. Παπανδρέου και έδωσε για πρώτη φορά πολιτική σταθερότητα στην Ελληνική Δημοκρατία. Σε αντίθεση με το ευρωπαϊκό κοινωνικό κράτος, το νεοελληνικό κοινωνικό συμβόλαιο προέβλεπε άνοδο του βιοτικού, ή μάλλον του καταναλωτικού επιπέδου των λαϊκών στρωμάτων, χωρίς αναδιανομή εις βάρος των εχόντων. Για να επιτευχθεί αυτός ο μαγικός τετραγωνισμός του κύκλου επιστρατεύθηκαν ως από μηχανής θεοί οι κοινοτικές επιδοτήσεις, η εύκολη πίστωση, ο εξωτερικός δανεισμός και, πιο πρόσφατα, οι χρηματιστηριακές φούσκες. Ένα «θαύμα», που είχε βέβαια ημερομηνία λήξης, την οποία, ωστόσο, κάθε κυβέρνηση κατάφερνε κουτσά- στραβά να μετατοπίζει πέρα από τον βιολογικό ορίζοντα της τετραετίας της.

Η ανθεκτικότητα αυτού του ιδιόμορφου συμβολαίου αποδείχθηκε από τη μοίρα του πρώτου πολιτικού που αποπειράθηκε στα σοβαρά να το ανατρέψει, του Κ. Μητσοτάκη. Με έναν Α. Παπανδρέου πολιτικά και βιολογικά εξουθενωμένο και μιαΑριστερά διασπασμένη και ζαλισμένη από την κατάρρευση του «υπαρκτού σοσιαλισμού», το νεοφιλελεύθερο πείραματου Κ. Μητσοτάκη απέτυχε οικτρά, σε σημείο που να στραφούν εναντίον του και εκείνοι που τον στήριξαν. Ο, τι δεν κατάφερε όμως ο Κ. Μητσοτάκης, το κατάφερε ο Γ. Παπανδρέου υπό την απειλή της πτώχευσης. Το μεταπολιτευτικό κοινωνικό συμβόλαιο αποτελεί ήδη σωρό ερειπίων, χωρίς τίποτα ανθεκτικό, όμως, να μπει στη θέση του. Αναπόφευκτη συνέπεια είναι η υπονόμευση όχι μόνο της κυβέρνησης Παπανδρέου, αλλά ολόκληρου του δικομματικού, μεταπολιτευτικού σκηνικού.

Σοβαροί παράγοντες βλέπουν ως έξοδο κινδύνου μια κυβέρνηση δικομματικής στήριξης ΠΑΣΟΚ – Ν. Δ. και ψέγουν τον Αντ. Σαμαρά για την άρνησή του «να ανέβει στο πλοίο». Τα ερωτήματα, όμως, είναι αυτονόητα: Γιατί ο αρχηγός της αντιπολίτευσης θα σπεύσει να ανέβει στο καράβι του αντιπάλου του, τη στιγμή που αυτό βυθίζεται; Τι θα καταφέρει το κυβερνητικό «άθροισμα» ΠΑΣΟΚ – Ν. Δ., εκτός από το να υψώσει στο τετράγωνο τη λαϊκή δυσφορία; Κι αν, μετά την απαξίωση του παπανδρεϊκού ΠΑΣΟΚ, απαξιωθεί και η Ν. Δ. του κ. Σαμαρά από το επόμενο κύμα λαϊκών κινητοποιήσεων, ποια θα είναι τότε η εναλλακτική λύση; Με δεδομένη την αυτοακύρωση του ΛΑΟΣ ως «λαϊκής» δύναμης ύστερα από την υποστήριξη του Μνημονίου, ποιος άλλος εκτός από την Αριστερά θα μείνει στον ρόλο του μόνου θεσμικού συνομιλητή με τον λαϊκό ριζοσπαστισμό;

Όλα δείχνουν ότι το ελληνικό πολιτικό δράμα δεν θα έχει γρήγορο τέλος. Τα λόγια του Αντόνιο Γκράμσι ακούγονται επίκαιρα: «Ο παλιός κόσμος πεθαίνει, ο καινούργιος δεν έχει ακόμη γεννηθεί. Ζούμε στην εποχή των τεράτων» …

Δημοσιεύτηκε στην “Καθημερινή”της 17.6.2011

• < Προηγούμενο
• Επόμενο >

Φουκουσίμα: Ακόμη μια πυρηνική καταστροφή

Η πυρηνική βιομηχανία της Ιαπωνίας

Η πυρηνική βιομηχανία στην Ιαπωνία, καθώς και σε ολόκληρο τον κόσμο, βασίζεται στο κέρδος, δίνοντας στους ιδιοκτήτες των εταιρειών, στους προμηθευτές και στους φορείς εκμετάλλευσης της ενέργειας ένα συνεχές κίνητρο για να παρακάμψουν τους κανόνες ασφάλειας.

Ο αντιδραστήρας Φουκουσίμα βασίζεται σε τεχνολογία σχεδιασμού της General Electric πριν από 40 χρόνια. Αυτός ο τύπος, που είναι ήδη ξεπερασμένος, βρίσκεται σε άλλες 6 πυρηνικές εγκαταστάσεις στην Ιαπωνία και σε τουλάχιστον 21 στις Ηνωμένες Πολιτείες.

Η εταιρεία εκμετάλλευσης του συγκροτήματος Φουκουσίμα, η TEPCO, έχει ένα αμαρτωλό παρελθόν όσον αφορά τη συμμόρφωση με τους κανόνες ασφαλείας. Το 2003, οι 17 πυρηνικοί σταθμοί της έκλεισαν προσωρινά λόγω ενός σκανδάλου που αφορούσε παραποιημένες εκθέσεις επιθεώρησης, ενώ το 2006 βγήκε στην επιφάνεια ένα άλλο σκάνδαλο που αφορούσε ψεύτικα στοιχεία τα οποία παρουσίασε η ίδια εταιρεία.

του Κώστα Σκορδούλη*

Οι επιστήμονες ήδη έχουν εκφράσει βαθιά ανησυχία για την ασφάλεια πολλών από τις πυρηνικές εγκαταστάσεις της Ιαπωνίας, ορισμένες από τις οποίες χρονολογούνται από τις δεκαετίες του 1970 και του 1980, μεταξύ των άλλων και για τη Φουκουσίμα, εδώ και πολύ καιρό, όπως και για το εργοστάσιο Hamaoka, μόλις 100 μίλια νοτιοδυτι κά του Τόκιο.

Σε μια ορθολογικά σχεδιασμένη παγκόσμια οικονομία, η τοποθέτηση δεκάδων πυρηνικών σταθμών ηλεκτροπαραγωγής στην πιο ενεργή γεωλογικά ζώνη του πλανήτη και σε μία από τις πιο πυκνοκατοικημένες περιοχές του θα πρέπει να θεωρηθεί παραφροσύνη. Αλλά για την καπιταλιστική οικονομία του ανταγωνισμού των εθνών-κρατών, και συγκεκριμένα για την ιαπωνική αστική τάξη, είναι περισσότερο επιτακτική η ανάγκη για την επίτευξη εσωτερικής ενεργειακής επάρκειας, καθώς η χώρα δεν διαθέτει κοιτάσματα πετρελαίου, φυσικού αερίου ή άνθρακα.

Επιπλέον, η ιαπωνική άρχουσα τάξη είχε πικρή εμπειρία με προηγούμενες ενεργειακές κρίσεις πολύ πριν από το 1973. Ήδη από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, ένα από τα σημαντικότερα κίνητρα του ιαπωνικού ιμπεριαλισμού για την έναρξη προληπτικού πολέμου κατά των Ηνωμένων Πολιτειών ήταν το εμπάργκο της κυβέρνησης Roosevelt σε καύσιμα ως αντίποινα για την ιαπωνική επίθεση στην Κίνα.

Η συζήτηση για την πυρηνική ενέργεια

Η συζήτηση, βέβαια, δεν αφορά μόνο την Ιαπωνία, δεδομένου ότι ήδη στην Ευρωπαϊκή Ένωση λειτουργούν 143 εργοστάσια πυρηνικής ενέργειας εγκατεστημένα σε έξι κράτη-μέλη που παράγουν περίπου το 34% της χρησιμοποιούμενης ηλεκτρικής ενέργειας.

Σε επίπεδο πολιτικής έχει ξεκινήσει εδώ και πολλά χρόνια μια ανταλλαγή επιχειρημάτων σχετικά με το μέλλον της πυρηνικής ενέργειας. Με αφορμή τα ατυχήματα στα πυρηνικά εργοστάσια του Harrisburg (Βρετανία) και του Three Mile Island (ΗΠΑ) τη δεκαετία του ’70 αλλά και του Τσερνομπίλ το 1986, τέθηκε το ζήτημα της ασφάλειας των πυρηνικών εγκαταστάσεων. Η σύνολη συζήτηση συνδεόταν και με το ζήτημα των πυρηνικών εξοπλισμών και το ενδεχόμενο ενός παγκόσμιου πυρηνικού πολέμου, όπως και τις επαπειλούμενες καταστροφές. Ωστόσο, το πλαίσιο της αντιπαράθεσης σήμερα είναι διαφοροποιημένο.

Οι υποστηρικτές της χρήσης της πυρηνικής ενέργειας υποστηρίζουν ότι:

• δεν προκαλεί ατμοσφαιρική ρύπανση και δεν επιτείνει το φαινόμενο του θερμοκηπίου, διότι δεν παράγει απόβλητα σε αέρια μορφή, αφού κατά δήλωση είναι μια απολύτως καθαρή μορφή παραγωγής ενέργειας από όλες τις πλευρές

• το κόστος παραγωγής είναι πολύ χαμηλό, αν λάβουμε υπόψη ότι παράγονται τεράστια ποσά ισοδύναμου του πετρελαίου από μικρή ποσότητα ουρανίου

• υπάρχουν αρκετά αποθέματα ουρανίου για να λύσουν το ενεργειακό πρόβλημα τους επόμενους αιώνες, τη στιγμή που στατιστικές μελέτες αναφέρουν ότι το υπάρχον απόθεμα λιγνίτη επαρκεί μόνο για τα επόμενα 300 χρόνια, ενώ το πετρέλαιο θα έχει εξαφανιστεί την προσεχή εκατονταετία

• θεωρείται η πλέον ωφέλιμη μελλοντική πηγή ενέργειας για την ανθρωπότητα, διότι θα προσφέρει ενέργεια χαμηλού κόστους και ταυτόχρονα δεν θα επιβαρύνει το περιβάλλον

Τα μέλη και οι υποστηρικτές του αντιπυρηνικού κινήματος στηρίζουν τις απόψεις τους στα εξής επιχειρήματα:

• για να κατασκευαστεί ένα εργοστάσιο, να συντηρηθεί, να διαμορφωθεί ασφαλής φύλαξη των αποβλήτων και να ανανεώνεται συνεχώς ο τεχνικός εξοπλισμός για την πληρέστερη ασφάλεια των εργαζομένων απαιτείται μεγάλο οικονομικό κόστος, το οποίο τελικά καθιστά τη χρήση της πυρηνικής ενέργειας οικονομικά ασύμφορη

• η πυρηνική ενέργεια έμμεσα ρυπαίνει την ατμόσφαιρα, διότι παράγει διοξείδιο του άνθρακα από το καύσιμο που χρησιμοποιείται κατά την εξόρυξη του ουρανίου

• τα παραγόμενα ραδιενεργά απόβλητα δημιουργούν τεράστιο πρόβλημα ως προς την απόθεσή τους. Παρ’ όλο που διεθνείς συμβάσεις, όπως το Πρωτόκολλο της Βαρκελώνης, καθορίζουν τις διαδικασίες αντιμετώπισής τους, πολλές χώρες του Τρίτου Κόσμου δέχονται να αποθηκεύουν πυρηνικά απόβλητα, στο πλαίσιο των οικονομικών ανα γκών τους, χωρίς να λαμβάνεται υπόψη η απειλούμενη υγεία των ανθρώπων και η προ στασία του περιβάλλοντος. Έχουν εντοπιστεί περιπτώσεις ανοξείδωτων βαρελιών με πυρηνικά απόβλητα που ρίχνονται στη θάλασσα, όπου η συνεχής ακτινοβολία που εκπέμπεται από το ραδιενεργό περιεχόμενό τους μετά από ένα μικρό χρονικό διάστημα τα μετατρέπει σε οξειδωτά. Κατά συνέπεια, αφού σκουριάσουν φυσικά τρυπούν και τα πυ ρηνικά απόβλητα ελευθερώνονται καταστρέφοντας τη θαλάσσια ζωή και ταυτόχρονα, μέσω της τροφικής αλυσίδας, φτάνουν και στους υπόλοιπους έμβιους οργανισμούς, μη εξαιρουμένου και του ανθρώπου

• τα πυρηνικά ατυχήματα θέτουν συχνά την ανθρώπινη ζωή σε κίνδυνο (πέραν των ατόμων που χάνουν άμεσα τη ζωή τους κατά την εμφάνιση ενός πυρηνικού ατυχήμα τος). Στις περιπτώσεις ατυχήματος, λοιπόν, χιλιάδες άνθρωποι αντιμετωπίζουν σοβαρά προβλήματα υγείας, πολλά από τα οποία οδηγούν στο θάνατο. Ο μεγαλύτερος κίνδυνος στα ατυχήματα πυρηνικών αντιδραστήρων δεν οφείλεται στα άμεσα αποτελέσματα της έκρηξης ή της πυρκαγιάς, αλλά στην επακόλουθη απελευθέρωση μεγάλων ποσοτήτων ραδιενεργού υλικού από τον αντιδραστήρα. Δεν υπάρχει ουσιαστικά κανένα όριο στο μέγεθος της καταστροφής που μπορεί να συμβεί. Χιλιάδες θάνατοι προξενήθηκαν από το ατύχημα του Τσερνομπίλ το 1986, ενώ τεράστιες εδαφικές εκτάσεις νεκρώθηκαν.

• η θερμική ρύπανση που προέρχεται από τους τόνους υψηλής θερμοκρασίας νερού που αποδεσμεύεται από τους πυρηνικούς σταθμούς παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας έχει ολέθρια αποτελέσματα για τη χλωρίδα και την πανίδα των λιμνών και των ποταμών στους οποίους καταλήγει. Η άνοδος της θερμοκρασίας του νερού όχι μόνο καταστρέφει τις φυσιολογικές και αναπαραγωγικές λειτουργίες των υδρόβιων οργανισμών, αλλά συντελεί και στη δημιουργία μεγάλων στρωμάτων φυκιών που επιτείνουν το πρόβλημα του ευτροφισμού.

Η πυρηνική ενέργεια αποτελεί μία από τις παραμέτρους που υπεισέρχονται στη συζήτηση για την αναζήτηση τρόπων αντιμετώπισης των προβλημάτων τα οποία συνδέονται με την αλλαγή του κλίματος, καθώς και τρόπων μείωσης της ενεργειακής εξάρτησης από τις πετρελαιοπαραγωγές χώρες. Βραχυπρόθεσμα, για να εξακολουθεί να αποτελεί η πυρηνική ενέργεια θέμα προβληματισμού στο πλαίσιο των ενεργειακών αναγκών, θα χρειαστεί να εξευρεθούν ασφαλείς και ταυτόχρονα αποδεκτοί από την κοινωνία τρόποι αντιμετώπισης του προβλήματος των πυρηνικών αποβλήτων και πιο συγκεκριμένα λύσεις για τη διαχείριση των αποβλήτων μακράς διάρκειας ζωής.

Οι συνέπειες ενός πυρηνικού ατυχήματος, όπως αυτό στο Τσέρνομπιλ, ή παλαιότερα στο Harrisburg και στο Three Mile Island, θέτουν την ανθρώπινη κοινότητα προ των ευθυνών της. Ευθύνες για τη μη ορθολογική χρήση των υπαρχουσών ενεργειακών πηγών και ευθύνες για τη μη τήρηση αυστηρών προδιαγραφών στα ήδη υπάρχοντα πυρηνικά εργοστάσια όσον αφορά τόσο τις διαδικασίες λειτουργίας τους όσο και την εξασφάλιση χώρων ταφής των αποβλήτων.

*Ο Κώστας Σκορδούλης είναι Καθηγητής Φυσικής και Επιστημολογίας Φυσικών Επιστημών στο Παιδαγωγικό Τμήμα του Πανεπιστημίου Αθηνών.

Εντγκάρ Μορέν:"Να ελπίζετε στο αναπάντεχο"

Ο γάλλος κοινωνιολόγος και φιλόσοφος,στηλιτεύει τους κερδοσκόπους και δεν θεωρεί απίθανη μια λύση για την ελληνική κρίση

ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ:  05:45

8Share

emailεκτύπωση  

 ΠΑΡΙΣΙ, ΣΑΒΒΑΤΟ ΑΠΟΓΕΥΜΑ στην ιστορική γειτονιά του Μαρέ. Ο κοινωνιολόγος και φιλόσοφος Εντγκάρ Μορέν με υποδέχεται στο σπίτι του γιαμια εγκάρδια συζήτηση λίγες ημέρες πριν από την προγραμματισμένη άφιξή του στην Αθήνα- η οποία τελικά ματαιώθηκε για λόγους υγείας- για να αναγορευθείεπίτιμος διδάκτωρ του Τμήματος Επικοινωνίας, Μέσων και Πολιτισμού του Παντείου Πανεπιστημίου και να παραστεί στο διεθνές συνέδριο με θέμα «Πολιτισμός και Βαρβαρότητα, Επικοινωνία και Σύγχρονη Κοινωνία» που διοργανώθηκε προς τιμήν του στο Μουσείο Ακρόπολης και στο Γαλλικό Ινστιτούτο Αθηνών. Φιλόξενος, ζεστός και ενθουσιώδης, ο δημιουργός της έννοιας της «πολύπλοκης σκέψης» μιλάει για τη Θεσσαλονίκη του πατέρα του, για τους εβραίους και το Ισραήλ, για τον Ομπάμα και τον Νετανιάχου, για την αραβική άνοιξη, για την ελληνική και την παγκόσμια κρίση, για την τύχη και την ανάγκη.
- Η κρίση στην Ελλάδαπιστεύετε ότι είναι εσωτερική υπόθεση της χώρας ή ότι αποτελεί μέρος της γενικότερης κρίσης που διέρχεται το δυτικό οικονομικόμοντέλο;
«Κατ΄ αρχάς πρόκειται για μια κρίση της παγκόσμιας οικονομίας, η οποία στην Ελλάδα έχει πάρει σοβαρές διαστάσεις. Επειτα, τα μέτρα που πρότειναν το ΔΝΤ και οι άλλες δυνάμεις είναι τα κλασικά μέτρα σύμφωνα με τα οποία ο λαός καλείται να πληρώσει τα σπασμένα, ενώ οι τράπεζες πάντα τη γλιτώνουν. Η Ελλάδα υποφέρει ιδιαίτερα από τις λεγόμενες “αγορές”, οι οποίες παλαιότερα ήταν ένας τομέας με νόμους και κανόνες, με ανταγωνισμό και ως εκ τούτου σωστές τιμές. Σήμερα όμως αυτό που ονομάζουμε “αγορές” δεν είναι παρά κερδοσκόποι που μεταβιβάζουν τηλεφωνικώς τεράστια ποσά από τη μία χώρα στην άλλη, επωφελούμενοι από τον οικονομικό φιλελευθερισμό και οι οποίοι είναι ικανοί να καταστρέψουν μια χώρα. Και τα κράτη υπακούουν! Είναι απίστευτο πώς δεν έχουμε βρει ακόμη τα μέσα να σταματήσουμε αυτή την ξέφρενη κερδοσκοπία. Πόσω μάλλον που σήμερα τα ποσά αυτά δεν μεταβιβάζονται καν από traders, αλλά από υπολογιστές. Και το πρόβλημα είναι ότι η Ελλάδα είναι πολύ μικρή χώρα για να υιοθετήσει μόνη της μια εναλλακτική πολιτική. Αυτό είναι κάτι το οποίο θα μπορούσε να γίνει σε επίπεδο ευρωπαϊκό».

- Ποια είναι αυτή η εναλλακτική πολιτική;
«Είναι αυτή που βρίσκουμε έξω από τα παραδοσιακά πολιτικά σχήματα, όπως η ονομαζόμενη Κοινωνική και Αλληλέγγυα Οικονομία στη Γαλλία. Είναι το δίκαιο εμπόριο που ευνοεί τους μικρούς παραγωγούς καφέ ή κακάο της Λατινικής Αμερικής. Είναι τα δίκτυα απευθείας πώλησης φρούτων και λαχανικών από τους καλλιεργητές στους κατοίκους των πόλεων- κάτι που άρχισε στην Ιαπωνία και τώρα υπάρχει και στο Παρίσι. Είναι η ανάπτυξη της αγροκτηματικής και της βιολογικής γεωργίας που θα συμβάλει στον περιορισμό της βιομηχανοποιημένης γεωργίας. Είναι η ανάπτυξη της πράσινης οικονομίας καπιταλισμού. Η παραδοσιακή πολιτική δεν προσφέρει εναλλακτική. Μιλάνε για ανάπτυξη. Μα μπορούμε να έχουμε ανάπτυξη όταν μειώνονται οι μισθοί και οι άνθρωποι χάνουν τη δουλειά τους; Πώς θα καταναλώσουν; Ολα αυτά είναι εντελώς παράλογα, αλλά ο ψευδορασιοναλισμός των “ειδικών” δεν βλέπει τη δυστυχία των ανθρώπων. Δεν βλέπει ότι κάποια στιγμή οι άνθρωποι θα επαναστατήσουν. Το παρόν σύστημα το μόνο που έχει να προτείνει είναι αυτός ο αχαλίνωτος νεολιμπεραλισμός, ενώ η ψευδοεναλλακτική της σοσιαλιστικής οικονομίας σοβιετικού τύπου δεν υπάρχει πια. Οπότε δίκιο έχουν οι άνθρωποι που είναι απελπισμένοι. Πρέπει να ακολουθήσουμε το νέο μοντέλο της πολλαπλής οικονομίας που μόλις σας περιέγραψα, στο πλαίσιο του οποίου θα αναπτυχθούν πολλά οικονομικά σχήματα που προοδευτικά θα αποδυναμώσουν τον καπιταλισμό. Οσο για τις παραδοσιακές πολιτικές δυνάμεις, θα δείτε ότι θα υποστούν αποσυνθέσεις και ανασυνθέσεις. Πάντως το κίνημα αυτό έχει ήδη αρχίσει και θα δούμε πώς θα εξελιχθεί».

και των πηγών ανανεώσιμης ενέργειας που θα μπορέσουν να δώσουν ώθηση στην οικονομία. Πρόκειται για κοινωνικοοικονομικά μέτρα τα οποία μπορούν να επιτύχουν την αποδυνάμωση του - Ισως οι χώρες του Νότου να αποτελέσουν παράδειγμα...

«Σίγουρα. Ο Νότος δεν έχει ιδιαίτερα μαθήματα να λάβει από τον Βορρά. Ο βόρειος τρόπος σκέψης βασίζεται στον υπολογισμό, στην αποδοτικότητα και στην παραγωγικότητα που βλέπουν μόνο την πιο επιφανειακή πλευρά της ανθρώπινης πραγματικότητας. Στον Νότο έχουν διατηρήσει την έννοια της ποιότητας ζωής. Εχουν διατηρήσει την έννοια της αλληλεγγύης και της φιλοξενίας που εμείς έχουμε χάσει. Εχουν διατηρήσει την επαφή τους με τη φύση που εμείς προσπαθούμε με κόπο να ξαναβρούμε μέσα από την οικολογία. Εγώ είμαι υπέρ μιας συμβίωσης των πολιτισμών και η συμβολή του Νότου σε αυτό είναι πολύ σημαντική. Κάθε κουλτούρα έχει αδύνατα σημεία, έχει ψευδαισθήσεις, αλλά έχει και αλήθειες και τη δική της ποιότητα ζωής. Η ψευδαίσθηση της δυτικής κουλτούρας είναι ο μύθος της προόδου. Πιστέψαμε ότι θα γινόμασταν ευτυχισμένοι με τη συσσώρευση υλικών αγαθών. Η σημερινή κρίση οφείλεται στην κακώς εννοούμενη δυτικοποίηση των κοινωνιών, η οποία δημιουργεί νησίδες πλούτου αλλά και τεράστιες ζώνες φτώχειας». - Είναι απίθανο να βρεθεί κάποια λύση;
«Η λύση δεν μπορεί παρά να είναι απίθανη. Πάρτε για παράδειγμα την αρχαία Αθήνα, την οποία κανονικά οι Πέρσες θα έκαναν μια μπουκιά. Τους αποκρούει μια φορά με τη Σπάρτη στις Θερμοπύλες. Αυτοί ξανάρχονται, την καταλαμβάνουν, την καίνε, την καταστρέφουν, όμως χάρη στον Θεμιστοκλή καταστρέφεται ο στόλος τους στη Σαλαμίνα. Αποτέλεσμα; Τριάντα χρόνια μετά, στην πόλη αυτή γεννιέται η Δημοκρατία, για να διασχίσει τους αιώνες και να φθάσει σήμερα ως εμάς και να τη θέλουν όλοι οι λαοί, και οι Κινέζοι και οι Αραβες... Γι΄ αυτό λέω πάντα: “Να περιμένετε το αναπάντεχο”».

- Είναι το τυχαίο και το αναγκαίο του Ηράκλειτου...
«Ακριβώς. Τα πάντα είναι καρπός της τύχης και της ανάγκης. Το τυχαίο, για παράδειγμα, είναι ένας νέος Τυνήσιος που αυτοπυρπολείται. Τη στιγμή όμως εκείνη η πράξη του προκαλεί μια επανάσταση που εκφράζει μια ανάγκη του τυνήσιου λαού. Οταν η τύχη συναντά την ανάγκη, γεννιούνται καινούργια πράγματα».

«Οσο πιο κοντά η καταστροφή τόσο μεγαλύτερη η συνειδητοποίησή μας»

- Ποια είναι σήμερα η ανάγκη της ανθρωπότητας; 
«Να ξεπεράσει το στάδιο στο οποίο βρίσκεται.Η σημερινή κρίση οφείλεται στο ότι η ανθρωπότητα δεν καταφέρνει να είναι ανθρωπότητα.Πρέπει να ξεπεράσει τη σημερινή κατάσταση που απειλεί τη βιόσφαιρα με καταστροφή,που απειλεί τον άνθρωπο με πυρηνικούς πολέμους και με όλο και πιο αιματηρούς φανατισμούς.Πρέπει να καταπολεμήσει τα τέρατα του θρησκευτικού φανατισμού και του οικονομικού καπιταλισμού,και να αλλάξει πορεία.Η αλλαγή αυτή είναι η ανάγκη».

- Και το τυχαίο πιστεύετε ότι θα συμβεί; 
«Κοιτάξτε.Εγώ είμαι ένας αισιο-απαισιόδοξος.Πιστεύω ότι όσο πιο κοντά πάμε στην καταστροφή τόσο περισσότερο θα συνειδητοποιούμε την πραγματικότητα και κάποια στιγμή θα αντιδράσουμε.Ο Χέλντερλιν λέει: “Εκεί που μεγαλώνει ο κίνδυνος,μεγαλώνει και αυτό που θα φέρει τη σωτηρία”.

Αυτό ακριβώς πιστεύω κι εγώ».

«Συμφωνώ με τον Ομπάμα, αλλά είναι άτολμος στη Μέση Ανατολή»

- Ο πατέρας σας ήταν εβραίος από τη Θεσσαλονίκη και ως εκ τούτου έχετε ιδιαίτερη σχέση με την Ελλάδα...
«Βεβαίως. Ο πατέρας μου έζησε στη Θεσσαλονίκη ως το 1917 που ήλθε στη Γαλλία. Μιλούσε με πολλή αγάπη για αυτήν και του άρεσε να πηγαίνει συχνά σε ελληνικά εστιατόρια στο Παρίσι. Την πρώτη φορά, θυμάμαι, που ήλθα στην Ελλάδα, πριν από περίπου εξήντα χρόνια, μου είπε να πάω να βρω το σπίτι μας. Είχε όμως καεί στη μεγάλη πυρκαγιά του ΄17. Οταν πριν από μερικά χρόνια με αναγόρευσαν επίτιμο διδάκτορα του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου, διακόσια μέλη της εν λόγω κοινότητας παρέστησαν στην τελετή και προς τιμήν τους μίλησα και στη γλώσσα τους, τα ισπανοεβραϊκά».

- Εσείς πώς τοποθετείστε σε σχέση με την ιουδαϊκή ταυτότητα;
«Για μένα η λέξη “εβραίος” δεν είναι ουσιαστικό, είναι επίθετο. Είμαι εβραίος, όπως είμαι Γάλλος, μεσογειακός, Ευρωπαίος, πολίτης του κόσμου. Φυσικά το ότι είμαι εβραίος παίζει ρόλο στον τρόπο με τον οποίο σκέφτομαι, γιατί γνωρίζω καλά τις διώξεις που έχουν υποστεί. Είμαι όμως επίσης ευαίσθητος στις διώξεις που υπέστησαν οι μαύροι ή οι κάτοικοι των αποικιών, και βέβαια στις διώξεις που υφίστανται σήμερα οι Παλαιστίνιοι. Εγώ θεωρώ τον εαυτό μου νεομαράνο. Οι μαράνοι είχαν ασπαστεί τον χριστιανισμό αλλά παρέμεναν εβραίοι. Μερικοί μάλιστα από αυτούς ξεπέρασαν και τον ιουδαϊσμό και τον χριστιανισμό, και έφθασαν σε ένα είδος σκεπτικισμού, ρασιοναλισμού, όπως ο Μοντένιος, ο Σπινόζα ή ακόμη και ο Θερβάντες ως έναν βαθμό. Δικός τους απόγονος αισθάνομαι και όχι των διανοούμενων εβραίων της διασποράς, και ειδικότερα της Γαλλίας, που έγιναν φανατικοί υπέρμαχοι του Ισραήλ, απομακρυνόμενοι έτσι από την οικουμενική εβραϊκή παράδοση. Εγώ είμαι ένας δεινόσαυρος της οικουμενικότητας. Είμαι υπέρ της ενότητας των ανθρώπων απ΄ όπου κι αν προέρχονται, όποιες κι αν είναι οι διαφορές τους».

- Ποια είναι η γνώμη σας σχετικά με την πρόσφατη τοποθέτηση του Ομπάμα υπέρτης επαναφοράς των συνόρων του ΄67 και την αντίδραση του Νετανιάχου;
«Η κατάσταση που επικρατεί σήμερα στην περιοχή είναι μακροπρόθεσμα αυτοκτονική. Η κυβέρνηση Νετανιάχου είναι η πιο αντιδραστική που είχε ποτέ το Ισραήλ. Πιστεύουν ότι μπορούν να αποσπάσουν εδάφη από την Υπεριορδανία, ότι οι γειτονικές χώρες θα διαλυθούν σε μικρές μονάδες όπως το Ιράκ και ότι μπορούν να κερδίσουν και να εξαπλωθούν με τη βία, ενώ σαφώς θα έπρεπε να επιστρέψουν στα σύνορα του ΄67. Ολοι ξέρουν ποιες είναι οι προϋποθέσεις της ειρήνης. Η σημερινή κατάσταση αποτελεί πηγή μελλοντικών συγκρούσεων. Πρόκειται για έναν καρκίνο της Ιστορίας. Συμφωνώ λοιπόν με τον Ομπάμα, τον οποίο μπορώ να σας πω ότι τον βρήκα μάλιστα άτολμο όταν είπε πως δεν είναι ακόμη η στιγμή. Υπάρχουν, βλέπετε, τα λόμπι των Ρεπουμπλικανών, των Ευαγγελιστών και των εβραίων που εναντιώνονται στην πολιτική του. Γενικά, το μόνο θετικό που συνέβη στον κόσμο τον τελευταίο καιρό ήταν η αραβική άνοιξη, αυτό το εκπληκτικό κίνημα επιθυμίας για δημοκρατία, για αξιοπρέπεια και ελευθερία, το οποίο έκανε πολλούς να καταλάβουν ότι οι Αραβες δεν είναι ή παραιτημένοι σκλάβοι ή φανατικοί που ρίχνουν βόμβες. Και στη συνέχεια είδαμε τους νέους στην Ισπανία να κάνουν καθιστική διαμαρτυρία, όπως οι νέοι στην Αίγυπτο. Οι συνθήκες βέβαια δεν είναι οι ίδιες, αλλά σε αυτά τα κινήματα παρατηρείται μια μεταδοτικότητα, την οποία ενισχύουν τα νέα μέσα επικοινωνίας. Κινήματα που βλέπαμε μόνο σε δικτατορικά καθεστώτα αρχίζουν να κάνουν την εμφάνισή τους σε χώρες που βρίσκονται σε κρίση».

ΤΑ ΟΡΙΑ ΤΗΣ ANAΠΤΥΞΗΣ.

(Το κείμενο που ακολουθεί είναι γραμμένο απο τον  ΕΛΜΑΡ ΑΛΤΦΑΤΕΡ, γερμανό πολιτικό επιστήμονα και  μέλος της επιστημονικής επιτροπής της ΑΤΤΑΚ  Γερμανίας. Δημοσιεύτηκε στις 4 Μαίου στην εφημερίδα «Νέα Γερμανία», με τον τίτλο : «Το οικολογικό αποτύπωμα είναι πολύ μεγάλο»).

«Η οικονομική μεγέθυνση μπορεί να σε κάνει εξαρτημένο, ιδίως όταν τα κέρδη υποχωρούν.Τότε χρειάζονται οι εξαρτημένοι, όλων των αποχρώσεων, μια δόση αναπτυξιακής επιτάχυνσης. Ο Οργανισμός Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης εκδίδει, εδω και χρόνια, μια σειρά δημοσιευμάτων με το μοτίβο της Ανάπτυξης. Οι σοφοί της οικονομίας των ΗΠΑ συνιστούν στον πρόεδρό τους «Αναπτυξιακές Αρχές» όχι μόνο για την Β.Αμερική αλλά και γιά όλο τον κόσμο. Για το σκοπό αυτό απαιτούνται ιδιωτικοποιήσεις, άνοιγμα όλων των αγορών και κυρίως φιλελευθεροποίηση των χρηματαγορών. Η τελευταία «αναπτυξιακή αρχή» αποδείχτηκε  ως υπεύθυνη της τωρινής κρίσης.

Η ιδέα της αναπτυξιακής επιτάχυνσης είναι σχετικά πρόσφατη. Για αιώνες «μηδενική - ανάπτυξη» ήταν η φυσιολογική κατάσταση. Η συζήτηση η σχετική με την ανάπτυξη εμφανίστηκε μαζί με τον ανταγωνισμό των συστημάτων στον 20 αιώνα. Ο μεγαλύτερος μέσος όρος μετρήθηκε στο δεύτερο μισό του αιώνα. Ομως αυτή η τάση υποχωρεί. Η διατήρηση σταθερών ποσοστών ανάπτυξης  απαιτεί, με την άνοδο του επιπέδου του Ακαθάριστου Εθνικού Προϊόντος, όλο και μεγαλύτερα απόλυτα μεγέθη. Αυτό μπορεί μεν να ισχύει για τα επιτόκια στον εικονικό κόσμο των χρηματιστηρίων αλλά όχι στην «πεπερασμένη σφαίρα του πλανήτη γή», όπως έλεγε ο φιλόσοφος  Εμμάνουελ Κάντ. Οι αντοχές των οικοσυστημάτων της γής  κάποτε θα εξαντληθούν. «Το Οικολογικό αποτύπωμα», ιδιαίτερα των ανθρώπων που ζούν στις βιομηχανικές χώρες, είναι πολύ μεγάλο. Η περιορισμένη επιφάνεια του πλανήτη γή θα ποδοπατηθεί.

Σε τι οφείλεται αυτό ; Ανάμεσα στις πολλές αιτίες  ιδιαίτερα σημαντική, για την δυναμική της ανάπτυξης των δύο περασμένων αιώνων, είναι η χρησιμοποίηση ορυκτών καυσίμων (και αργότερα και της πυρηνικής ενέργειας). Επειδή η ανάπτυξη έρχεται ως συνέπεια  της αυξησης της παραγωγικότητας της εργασίας. Η «ευημερία των εθνών» αυξάνει όταν όλο και λιγότεροι άνθρωποι παράγουν περισσότερα προϊόντα  ώστε να τα προωθήσουν όσο γίνεται πιό γρήγορα στην αγορά. Η άνοδος της παραγωγικότητας της βιομηχανικής εργασίας  είναι συνέπεια α)  της συστηματικής εκμετάλλευσης της επιστήμης και της τεχνικής, β) της κοινωνικής οργάνωσης της καπιταλιστικής δημιουργίας υπεραξίας  στην βιομηχανία, γ) των μεγάλων μεταμορφώσεων της οικονομίας της αγοράς και δ) της μαζικής χρήσης ορυκτών καυσίμων και μετά τον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο πυρηνικής εργοστασίων για την παραγωγή ενέργειας.

Το σύνολο όλων αυτών των παραγόντων φέρνει την «ανάπτυξη», μέχρις ότου η αυξανόμενη οικονομία συναντήσει τα «όρια αντοχής του πλανήτη».

Τα ορυκτά καύσιμα  έχουν πολλά προτερήματα σε σχέση με την ηλιακή ενέργεια – δεν είναι τοπικά δεσμευμένα, αφού εύκολα, με τη βοήθεια παγκόσμιων μεταφορικών δικτύων, φτάνουν  όπου χρειάζονται (με πλοία, αγωγούς, τραίνα κ.λ.π.), εύκολα αποθηκεύονται και είναι διαθέσιμα 24 ώρες το 24ωρο, όλο το χρόνο. Μειονέκτημα των ορυκτών καυσίμων και των πυρηνικών αποτελεί το  ότι είναι εξαντλήσιμα. Προτού μειωθούν χρειάζεται να χρησιμοποιηθεί όλο και περισσότερη ενέργεια για την εξόρυξη μιας  ορισμένης ποσότητας  ορυκτών. Αυτό έχει ως συνέπεια την αύξηση της τιμής τους. Επιπλέον τα παράγωγα της καύσης  των ορυκτών παραμένουν στη γή και θερμαίνουν την ατμόσφαιρα. Η ασφαλής  αποθήκευση των ραδιενεργών αποβλήτων δεν είναι δυνατή με αποτέλεσμα  να βρισκόμαστε αντιμέτωποι με το μεγαλύτερο δίλημμα  της Ατομικής εποχής.

Τα «όρια της ανάπτυξης» είναι αναμφισβήτητα τόσο στη βιομηχανική όσο και στην μεταβιομηχανική εποχή. Για το λόγο αυτό δεν αποτελεί καλή συμβουλή προς τις χρεωμένες χώρες, στην σημερινή χρηματιστική κρίση, να ξεπεράσουν τα χρέη τους με μεγαλύτερη ανάπτυξη. Επειδή τα πραγματικά ποσοστά  ανάπτυξης  θα πρέπει να ξεπερνάνε τους πραγματικούς τόκους. Οταν η πραγματική ανάπτυξη τείνει να υποχωρεί με τρόπο που να βάζει σε κίνδυνο της εξυπηρέτησή τους  αυξάνονται τα επιτόκια. Τότε ασκείται πίεση στους μισθούς και στο κοινωνικό κράτος για την απελευθέρωση χρηματικών μέσων για εξυπηρέτηση των χρεών. Η διανομή «διορθώνεται» προς ώφελος του κεφαλαίου. Η συνολική οικονομική ζήτηση μειώνεται μεν αλλά ελαττώνεται και το κόστος της εργασίας. Τα κέρδη αυξάνονται και οι αναπτυξιακές επενδύσεις  γίνονται αποδοτικές. Μια τουλάχιστον προσωρινή εξαθλίωση όλόκληρων στρωμάτων του πληθυσμού είναι η συνέπεια και στην Ευρώπη.

Αν δεν είναι δυνατόν να βγεί κανείς απο τα χρέη και τα μέτρα για την ευημερία έχουν ως συνέπεια  μια αναδιανομή απο κάτω προς τα πάνω τότε προκαλούνται κοινωνικές και πολιτικές αντιστάσεις  και δεν απομένει παρά η διαγραφή των χρεών. Κάτι τέτοιο ήταν συνηθισμένο σε προβιομηχανικές εποχές, αφού με μηδενική ανάπτυξη ήταν αδύνατη η έξοδος απο τα χρέη. Περιοδική απόσβεση είχαμε  και στη Βίβλο και στην περίφημη νομοθετική κατάργηση των χρεών, τη «σεισάχθεια» στην Αρχαία Ελλάδα, με διαγραφή χρεών μαζί με την απαγόρευση της τοκογλυφίας όπως όριζε και η Καθολική εκκλησία. Παρόμοια μέτρα ισχύουν μέχρι σήμερα και στο Ισλάμ.

Η τολμηρή έκφραση «μεγέθυνση των ορίων» αντί των «ορίων της μεγέθυνσης» είναι παρούσα  όπως και και η ανεξέλεγκτη πυρηνική καταστροφή   μετά το σεισμό στην Φουκουσίμα.  Αν δεν  αλλάξει η κατεύθυνση της ανάπτυξης δεν πρόκειται  να δούμε διαφορετικές καταστάσεις  αν δεν βρούμε τρόπους  να ξεφύγουμε απο τον μέχρι τώρα αποτυχημένο συνδυασμό χρήματος, αγοράς και καπιταλιστικών σχέσεων με τα ορυκτά καύσιμα. Ας αποχαιρετήσουμε τη «μεγέθυνση» και να υποδεχτούμε την πρόοδο και την πραγματική ανάπτυξη.

• News
• Science
• Stephen Hawking

Stephen Hawking: 'There is no heaven; it's a fairy story'

In an exclusive interview with the Guardian, the cosmologist shares his thoughts on death, M-theory, human purpose and our chance existence

• • Share7373
  • 
  • 
• Comments (873)

• Ian Sample, science correspondent
• guardian.co.uk, Sunday 15 May 2011 22.00 BST
• Article history

Stephen Hawking dismisses belief in God in an exclusive interview with the Guardian. Photograph: Solar & Heliospheric Observatory/Discovery Channel

A belief that heaven or an afterlife awaits us is a "fairy story" for people afraid of death, Stephen Hawking has said.

In a dismissal that underlines his firm rejection of religious comforts, Britain's most eminent scientist said there was nothing beyond the moment when the brain flickers for the final time.

Hawking, who was diagnosed with motor neurone disease at the age of 21, shares his thoughts on death, human purpose and our chance existence in an exclusive interview with the Guardian today.

The incurable illness was expected to kill Hawking within a few years of its symptoms arising, an outlook that turned the young scientist to Wagner, but ultimately led him to enjoy life more, he has said, despite the cloud hanging over his future.

"I have lived with the prospect of an early death for the last 49 years. I'm not afraid of death, but I'm in no hurry to die. I have so much I want to do first," he said.

"I regard the brain as a computer which will stop working when its components fail. There is no heaven or afterlife for broken down computers; that is a fairy story for people afraid of the dark," he added.

Hawking's latest comments go beyond those laid out in his 2010 book,The Grand Design, in which he asserted that there is no need for a creator to explain the existence of the universe. The book provoked a backlash from some religious leaders, including the chief rabbi, Lord Sacks, who accused Hawking of committing an "elementary fallacy" of logic.

The 69-year-old physicist fell seriously ill after a lecture tour in the US in 2009 and was taken to Addenbrookes hospital in an episode that sparked grave concerns for his health. He has since returned to his Cambridge department as director of research.

The physicist's remarks draw a stark line between the use of God as a metaphor and the belief in an omniscient creator whose hands guide the workings of the cosmos.

In his bestselling 1988 book, A Brief History of Time, Hawking drew on the device so beloved of Einstein, when he described what it would mean for scientists to develop a "theory of everything" – a set of equations that described every particle and force in the entire universe. "It would be the ultimate triumph of human reason – for then we should know the mind of God," he wrote.

The book sold a reported 9 million copies and propelled the physicist to instant stardom. His fame has led to guest roles in The Simpsons, Star Trek: The Next Generation and Red Dwarf. One of his greatest achievements in physics is a theory that describes how black holes emit radiation.

In the interview, Hawking rejected the notion of life beyond death and emphasised the need to fulfil our potential on Earth by making good use of our lives. In answer to a question on how we should live, he said, simply: "We should seek the greatest value of our action."

In answering another, he wrote of the beauty of science, such as the exquisite double helix of DNA in biology, or the fundamental equations of physics.

Hawking responded to questions posed by the Guardian and a reader in advance of a lecture tomorrow at the Google Zeitgeist meeting in London, in which he will address the question: "Why are we here?"

In the talk, he will argue that tiny quantum fluctuations in the very early universe became the seeds from which galaxies, stars, and ultimately human life emerged. "Science predicts that many different kinds of universe will be spontaneously created out of nothing. It is a matter of chance which we are in," he said.

Hawking suggests that with modern space-based instruments, such as the European Space Agency's Planck mission, it may be possible to spot ancient fingerprints in the light left over from the earliest moments of the universe and work out how our own place in space came to be.

His talk will focus on M-theory, a broad mathematical framework that encompasses string theory, which is regarded by many physicists as the best hope yet of developing a theory of everything.

M-theory demands a universe with 11 dimensions, including a dimension of time and the three familiar spatial dimensions. The rest are curled up too small for us to see.

Evidence in support of M-theory might also come from the Large Hadron Collider (LHC) at Cern, the European particle physics laboratory near Geneva.

One possibility predicted by M-theory is supersymmetry, an idea that says fundamental particles have heavy – and as yet undiscovered – twins, with curious names such as selectrons and squarks.

Confirmation of supersymmetry would be a shot in the arm for M-theory and help physicists explain how each force at work in the universe arose from one super-force at the dawn of time.

Another potential discovery at the LHC, that of the elusive Higgs boson, which is thought to give mass to elementary particles, might be less welcome to Hawking, who has a long-standing bet that the long-sought entity will never be found at the laboratory.

Hawking will join other speakers at the London event, including the chancellor, George Osborne, and the Nobel prize-winning economist Joseph Stiglitz.

Science, truth and beauty: Hawking's answers

What is the value in knowing "Why are we here?"

The universe is governed by science. But science tells us that we can't solve the equations, directly in the abstract. We need to use the effective theory of Darwinian natural selection of those societies most likely to survive. We assign them higher value.

You've said there is no reason to invoke God to light the blue touchpaper. Is our existence all down to luck?

Science predicts that many different kinds of universe will be spontaneously created out of nothing. It is a matter of chance which we are in.

So here we are. What should we do?

We should seek the greatest value of our action.

You had a health scare and spent time in hospital in 2009. What, if anything, do you fear about death?

I have lived with the prospect of an early death for the last 49 years. I'm not afraid of death, but I'm in no hurry to die. I have so much I want to do first. I regard the brain as a computer which will stop working when its components fail. There is no heaven or afterlife for broken down computers; that is a fairy story for people afraid of the dark.

What are the things you find most beautiful in science?

Science is beautiful when it makes simple explanations of phenomena or connections between different observations. Examples include the double helix in biology, and the fundamental equations of physics."

• 
• 
• 
• 
• 
•  larger | smaller

Science

• Stephen Hawking ·
• Space ·
• Astronomy ·
• Cern·
• Physics

World news

• Religion

UK news

More interviews

• More on this story

• What to ask the most famous scientist in the world?
• 
  Stephen Hawking says universe not created by God
  Professor argues in The Grand Design that law of gravity, rather than creator, led to Big Bang
• The Grand Design by Stephen Hawking and Leonard Mlodinow
• Chief rabbi challenges Stephen Hawking in row over origins of universe
• Stephen Hawking: mankind must colonise space or die out

See also

• 4 May 2011
  National Art Pass
• 29 Apr 2011
  Activists claim purge of Facebook pages
• 4 May 2011
  AV timetable slip notches up another gaffe for John Humphrys
• 5 May 2011
  Turner prize shortlist: Is it George Shaw's moment?